ناکارآمدی پایان نامه‌های مرتبط با سازمان صدا و سیما

 علیرضا نظری[1]

صدا و سیما جایگاه بی بدیلی در جمهوری اسلامی دارد. از طرفی بازتاب آن در قوانین بالادستی و میانی نسبت به دیگر کشورها کم نظیر است؛ از سوی دیگر نیز انقلاب اسلامی ماهیتا به دنبال جهانی کردن اندیشه الهی و آرمانی خود است و از همین روی رسانه ابزاری کارآمد برای انجام این رسالت است. رادیو- تلویزیون گرچه در ایران و جهان سبقه ای نسبتا طولانی داشت اما الزامات و نیاز های انقلاب، انتظار برای شکل گیری رسانه ای متفاوت را در اذهان ایجاد کرد. از ابتدای انقلاب تا کنون تلاش هایی در این راستا صورت گرفته و همچنان ادامه دارد. این رسانه به تعبیر رهبری همواره در خط مقدم هجمه ها قرار دارد؛ از سویی فعالیت در عرصه پیچیده تکنولوژیکی و از سوی دیگر رقابت با رسانه های بیگانه.

خطر تهی شدن از محتوا و نیز ناتوانی در نوسازی ساختاری، مجموعه هایی مانند صدا و سیما را که ملزم به فعالیت شبانه روزی هستند، تهدید می کند. این رقابت مستمر در صورت ضعف پژوهشی باعث همرنگی و انطباق این رسانه با گونه های مشابه آن شده و ناتوانی آن در به دوش کشیدن آرمان های بلند نظام را در پی خواهد داشت. بیش از 80 درصد پژوهش های کشور، در قالب پایان نامه هایی است که توسط دانشگاه ها انجام می گیرد. از طرفی دانشگاه صدا و سیما و مراکز پژوهشی این سازمان نیز موظفند تا به طور اختصاصی نیاز های پژوهشی سازمان را برآورده کنند. اما مشکل کجاست که این پایان نامه ها به گواهی مسئولان سازمان صدا و سیما عمدتا ناکارآمد بوده و دچار افت کیفی روزافزون هستند[2]؟

در بررسی ناکارآمدی پایان نامه ها به طور کلی با دو دسته مشکل رو به رو می شویم، یک دسته عوامل درونی شامل موضوع، روش تحقیق، نظریه ها و... و دسته ی دیگر عوامل بیرونی ای ست که به طور غیر مستقیم بر مسائلی چون انگیزه پژوهشگران برای انتخاب موضوع و نیز عمق و کیفیت پایان نامه ها بسیار موثر است. در ادامه به تشریح و بر شمردن زیر مجموعه های هر کدام از این عوامل خواهیم پرداخت:

الف- عوامل بیرونی:
این دسته زمینه تمایل و یا عدم تمایل پژوهشگران برای انتخاب موضوعاتی حول محور صدا و سیما را فراهم می آورد. این عوامل در رشته های دیگر در قالب هایی همچون "عوامل موثر بر انتخاب موضوع پایان نامه " یا "عوامل موثر در کیفیت پایان نامه ها " سنجیده شده اما در رشته ارتباطات (دیگر رشته های مشابه) و نیز به طور خاص پیرامون موضوع پایان نامه های مرتبط با صدا و سیما هیچ پژوهش مستقلی به عمل نیامده است. اما بررسی این عوامل در دیگر دانشگاه ها نشان می دهد، این عوامل تاثیر مهمی بر کارآمدی پایان نامه ها دارد. برخی از این عوامل بیرونی بین رشته ها و دانشگاه های کشور مشترک بوده و برخی نیز مختص رشته ها و دانشگاه هایی ست که در یادداشت به آن پرداخته شده است.

نداشتن سابقه فعالیت پژوهشی و یا کاربردی نبودن دروس در دانشگاه ها از جمله عواملی است که باعث می شود دانشجویان در انتخاب موضوع و نیز در تکمیل فرآیند پژوهش با مشکل جدی رو به رو شوند.

فضای رکود و رخوت در برخی مجامع علمی نیز از جمله دلایلی است که بر انتخاب موضوع پایان نامه های دانشجویی موثر است. جو حاکم بر محیط تحصیل می تواند انگیزه های فرد را برای انتخاب موضوعات ریشه ای که طبیعتا نیازمند ادبیات نظری جدید و یا انتخاب روش های پیچیده است، تقویت کند. نگهبان و همکاران نیز در پژوهش خود پیرامون عوامل موثر بر انگیزه های دانش جویان به این نکته اشاره کرده و طبق تحقیق آنان تاثیر محیط دانشگاه بر دانشجویان در انتخاب موضوع در صدر عوامل موثر می باشد.(نگهبان و همکاران،5:1395) متاسفانه دوری برخی از اساتید و دانشجویان دانشگاه ها از سازمان باعث شده تا موضوعات مرتبط با آن کمتر در پایان نامه ها انعکاس یابد.(بجز در دانشگاه صدا و سیما که طبق ضوابط می بایست موضوع پایان نامه مرتبط با سازمان باشد). عواملی که در این شکاف ایجاد شده بین بدنه پژوهشی و سازمان ایجاد شده بسیار است اما به طور نمونه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • بخشی از اساتید و دانشجویان به علل مختلف مخاطب تلویزیون نیستند. مشغله های کاری و یا جایگزینی این رسانه با شبکه های ماهواره ای، شبکه های اجتماعی در فضای مجازی و... موجب شده تا این افراد گزینه های مناسبی برای پژوهش پیرامون مسائل سازمان نباشند. زیرا ارتباط مستمر و مستقیم با مشکل برای فهم آن و یا ایجاد انگیزه برای یافتن راه حل بسیار اهمیت دارد.
  • این سازمان نسبت به پژوهش های بیرونی عملا بسته است. عدم دسترسی مناسب به آرشیو، اسناد و اطلاعات این سازمان جهت تحقیق از جمله مسائل مهم در عدم تمایل پژوهشگران است. عدم وجود قوانین مناسب پیرامون شفافیت در صدا و سیما باعث شده تا این سازمان علاقه ای به انجام پژوهش پیرامون موضوعات مرتبط با خود، از طرف سازمان ها و مجموعه های بیرونی نداشته باشد. ظاهرا نگرش های شبه امنیتی در بسته بودن این سازمان نسبت به پژوهش های بیرونی موثر بوده است.اما با توجه به رقابت این سازمان با دیگر رسانه ها و حفظ جایگاه خود در بین مخاطبان، انجام پژوهش های علمی ضروری به نظر می رسد. این رویکرد سازمان در شرایطی صورت می گیرد که بسیاری از رسانه های دولتی یا عمومی در جهان آرشیو برنامه های خود را به صورت رایگان در فضای مجازی قرار می دهند و نیز با ایجاد بخشی خاص جهت ارتباط با دانشگاه ها به ارائه خدمات به آنها و یا صدور مجوز دسترسی برای انجام طرح های پژوهشی می پردازند.
  • مسئله ی دیگر، تصدی گری سازمان در حوزه های آموزشی و پژوهشی است. این مسئله به نوعی باعث شده تا تقسیم بندی موضوعی در حوزه پایان نامه ها بین دانشگاه ها بوجود آید. به همین علت است که مسائل سازمان صدا و سیما بیشتر در پژوهش هایی انعکاس یافته که توسط مجموعه های مرتبط با سازمان انجام می گیرد.
  • آخرین مسئله ی موثر بر انگیره پژوهشگران برای پرداختن به مسائل سازمان، بی میلی مدیران نسبت به عملی کردن پایان نامه هاست. البته این بی میلی ریشه در عدم اعتمادی دارد که طی سالیان شکل گرفته است.یک سر رشته بی اعتمادی پژوهشگرانی ایستاده اند که به علت عدم تمایل و حمایت مدیران رغبتی برای انجام پژوهش های مرتبط ندارند. این عدم تمایل باعث شده تا محققین احساس کنند پژوهش آنان ثمره ی عملی نداشته و به همین دلیل در پژوهش های خود به مسائل دیگری در حوزه ارتباطات می پردازند. سر دیگر این بی اعتمادی مدیرانی هستند که معتقدند پژوهش ها یا کابردی نیستند و یا آنکه پژوهشگران تعهد کافی برای به ثمر رسیدنِ طرح ها و پایان نامه ها نمی دهند. آنها معتقند تمام سنگینی تبعات احتمالیِ طرح هایِ نوین بر دوش مدیران و نهادی ست که طرح ها را انجام می دهد.

ب-عوامل درونی:
ب-1-مشکلات عمومی دانشگاه ها:
اولین پایان نامه در این حوزه در مدرسه عالی رادیو-تلویزیون[3] در سال 1355(اسدالهی،5:1389) و اولین طرح های پژوهش آکادمیک نیز در این حوزه در سال  1348دو سال پس از تاسیس دانشکده علوم ارتباطات[4](محسنیان راد،137:1393) انجام گرفته است. از آن سالها تاکنون دانشگاه صدا و سیما، علامه طباطبایی و تهران رتبه های اول تا سوم را از نظر تعداد پایان نامه های مرتبط در این حوزه را کسب نموده اند. با توجه به تحقیقات انجام گرفته این، در اکثر پایان نامه ها مراحل تحقیق رعایت شده است اما در برخی موارد، پایان نامه ها با ضعف عمده ای روبرو هستند،

ضعف در  بخش چارچوب نظری[5] یکی از مشکلات برجسته در این پایان نامه هاست. وجود کلمه چارچوب نشان می دهد که این بخش دریچه ای ست که محقق از آن به پدیده مورد بررسی خود می نگرد. بر همین اساس محقق از یک یا چند نظریه و گاه از یک گفتمان علمی استفاده کرده و پدیده را مطالعه و دست آخر آن را داوری می کند. اسدالهی نیز در پایان نامه خود به تفصیل نقایص و ضعف هایی که در این زمینه وجود دارد اشاره می کند : " چارچوب نظری که در اکثر پایان نامه ها این بخش وجود ندارد و یا به درستی به آن پرداخته نشده است ."(اسدالهی، 178:1389)

امروزه روش های تحلیل محتوای کمی و پیمایش به دلیل ناکارآمدی در تحلیل رسانه ها به مرور با روش های ترکیبی و کیفی جایگزین شده اند. به زعم اووه فلیک: «تحقیق کیفی ارتباط خاصی با مطالعه روابط اجتماعی دارد و وام‌دار این واقعیت است که زیست‌جهان‌ها متکثر شده‌اند. این متکثر شدن، حساسیت جدیدی نسبت به مطالعه تجربی مسائل ایجاب می‌کند. تغییرات سریع اجتماعی و در نتیجه آن، تنوع زیست‌جهان‌ها، به شکل روزافزونی محققان اجتماعی را با زمینه‌های اجتماعی و دیدگاه‌های جدیدی مواجه می‌کنند. این مسائل به قدری برای آنان نوظهورند که روش‌شناسی‌های قیاسی سنتی‌شان، به واسطه گوناگونی موضوعات، دیگر پاسخگو نیست.»(فلیک،12:1390). بیش از 72% از  پایان نامه های مرتبط با این حوزه در کشورمان با استفاده از روش های کمی صورت گرفته است. جدای از اینکه این روش چه میزان می تواند در تحقیقات کارآمد باشد، با توجه به جایگاه ویژه چهارچوب نظری در تحقیقات کمی می توان نتیجه گرفت که این پایان نامه ها عمدتا نمی تواند روایی مناسبی داشته باشد. بنابر این این یافته ها حتی در صورت صداقت پژوهشگران در مرحله جمع آوری و توصیف، داده هایی بی معنا و خام خواهد بود.

از طرفی در حوزه انتخاب موضوع پایان‌نامه و پرداختن به آن، بیش از آن که عمق و اولویت مشکل مطرح باشد، مطابقت آن با نُرم ها و استاندارد های علمی رایج در کشور مطرح است. به همین دلیل در حوزه‌هایی هم‌چون چهارچوب نظری، استفاده از نظریات نوین و یا مطابقت با ویژگی های خاص کشور، با کاستی های بسیاری مواجه هستیم. بنابراین استفاده از یک ادبیات نظری مورد توافقِ ذی نفعان برای ایجاد تحول در یک مجموعه ضروری به نظر می رسد. زیرا این سازمان گونه ای خاص از رسانه های دولتی است و با توجه به شرایط ویژه کشور و نیز رسالت هایی که توسط قوانین بالا دستی و نیز طبقِ بیانات امام (ره) و رهبری بر دوش آن قرار گرفته می بایست ادبیات نظری و چهارچوب های مفهومی متناسب با خود را داشته باشد. به عنوان مثال 38 پایان نامه از پایان نامه هایی که در این سه دانشگاه کار شده با نحوه اداره سازمان مرتبط است، در بسیاری از این پایان نامه ها ماهیت حقوقی سازمان و ویژگی های خاص آن در بخش اداره، مالکیت و نظارت مد نظر قرار نگرفته و به طور ناشیانه ای از ادبیات نظری غیر گویا برای توصیف سازمان و یا ارائه پیشنهاد ها استفاده شده است.  

 

ب-2- مشکلات اختصاصی دانشگاه صدا و سیما:
در این بخش به این دانشگاه به طور اختصاصی پرداخته شده است. علت بررسی جداگانه این دانشگاه از آن جهت می باشد که اولا بیشترین پایان نامه های مرتبط با سازمان صدا و سیما در این دانشگاه انجام شده و از سوی دیگر جوّ سازمانی و اداری صدا و سیما بر این دانشگاه سایه افکنده و آن را از دیگر دانشگاه ها متمایز کرده است. این فضای اختصاصی ناشی از آن است که کارکنان و اساتید این دانشگاه کارمندان سازمان بوده و دانشجویان نیز با انگیزه جذب در این مجموعه به دانشگاه می آیند. نفوذ مدیران ارشد و نیز مناسبات اداری باعث شده تا روحیه انتقادی یک نهاد آکادمیک با تعارفات و رو در بایستی های کارمندی جایگزین شود.

به کرّات دیده شده که دانشجویان برای اخذ پست های سازمانی بهتر پس از پایان دوران تحصیل خود، تمایل دارند با مدیران ارشد سازمان، که عضو هیئت علمی این دانشگاه نیز هستند، پایان نامه اخذ کنند. از طرفی به طور طبیعی دیگر اعضای هیئت علمی این دانشگاه تحت نفوذ سازمانی مدیران این مجموعه بوده و با نادیده گرفتن مشکلات و نقایص، طرح های پژوهشی و پایان نامه های مرتبط با ایشان را تصویب و تایید می کنند. به این ترتیب نقایص علمی و در نتیجه ناکارآمدی پایان نامه ها رشدی فزاینده داشته و پر‌‌‌‌‌ واضح است که نمی تواند مانعی را از سر راه این مجموعه بر دارد. البته این مشکلات کم و بیش در دیگر کشور ها نیز وجود داشته و پژوهشگران در تحقیقات خود به تشریح و نیز ارائه راهکار برای حل این مشکلات پرداخته اند. به طور نمونه سیژن[6] (۱۹۶۰)، بار[7] (۱۹۷۱) و برلسون[8] (۱۹۸۶) به بررسی عوامل انگیزه بخش در انجام پژوهش و موانع سازمانی در ارتباط با فرایند پژوهش پرداختند. نتیجه پژوهش آنها بطور خلاصه آن بود که می توان با تعیین ضوابط صریح و روشن برای تحقیق و پژوهش، مشخص شدن مراجع تصمیم گیری بیرونی و درونی برای تصویب طرح های پژوهشی، از اعمال سلایق شخصی یا فشار سازمانی جلوگیری کرد.

در انتها باید اشاره کرد، مراکز علمی و تحقیقاتی به ویژه دانشگاه ها می تواند تکیه گاهی مطمئن برای سازمان صدا و سیما باشد. به تعبیر رهبری قلب تپنده این سازمان که خون تازه به آن تزریق می کند، به طور عام دانشگاه و به طور خاص دانشگاه صدا و سیماست. اگر چنانچه مسیر کیفی سازی پایان نامه های دانشجویی در این حوزه به درستی طی شود، پشتوانه محتوایی مناسبی برای سازمان، جهت حرکت در مسیرش فراهم می شود.

 

منابع:

1.اسدالهی،اکرم.(1389). بررسی وضعیت روش‌شناسی تحقیق در پایان‌نامه‌های دانشجویان علوم ارتباطات.کارشناسی ارشد.دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی.

2.فلیک، اووه.(1390).درآمدی بر تحقیق کیفی. جلیلی، هادی.تهران:نشر نی

3.محسنیان راد. مهدی.(1393).در حسرت فهم درست.تهران:سیمای شرق

4.نگهبان، زهره؛جاویدی کلاته جعفرآبادی، طاهره؛آهنچیان، محمد رضا.(1395). عوامل موثر بر انتخاب موضوع پایان نامه دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه فردوسی مشهد.عیار پژوهش در علوم انسانی، شماره ۱۰، ۱۱۱-۱۲۰.

 

  1. Barr, M. A. (1984). The selection of a dissertation topic: Elements influencing student choice. (Unpublished Doctoral Dissertation). The Ohio State University, Columbus.
  2. Berelson, B. (1960). Graduule Education in the United States. New York: McGruw-llill
  3. Session, R. R. (1971): "Puctors Related to Dissertation Topic Selection: Student Personnel and Guidance", Dissertation Abstracts Inlemational, 5554-A.

 

[1] - پژوهشگر گروه سیاست‌پژوهی فرهنگی پژوهشکده سیاست‌پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

[2] - http://stnews.ir/p=64190

- این دانشکده پس از انقلاب با عنوان دانشکده صدا و سیما و پس از سال 1391 با عنوان دانشگاه صدا و سیما فعالیت می کند.[3]

[4]- این دانشکده پس از انقلاب فرهنگی در دهه شصت در دانشگاه علامه طباطبایی (ره) ادغام گردید.

Theoretical Framework-[5]

[6] -Session,R.R

[7] -Barr,M.A

[8] -   Berelson,B

کانال تلگرام

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت

Hekmat_ac@

 

مأموریت پژوهشکده

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، سازمانی است یادگیرنده ،دانش بنیان، آینده نگر و منحصر به فرد در سطح کشور، ‌متکی به نیروی انسانی متعهد، جوان و بهره مند از دستاوردهای نوین علمی که از طریق شناسایی،‌ جذب، تربیت، شبکه سازی و نگهداشت نیروی انسانی و نیز توسعه و کاربردی نمودن دانش سیاستگذاری که در جهت کارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران سازماندهی شده است.
این پژوهشکده با التزام به مبانی حکمی و ارزشهای انقلاب اسلامی و اخلاق اسلامی و پایبند به منافع عامه، بهبود مستمر و توسعه دانش سیاستگذاری ایرانی- اسلامی را سرلوحه خویش قرارداده و از طریق ایده پردازی، کادرسازی، نهادسازی و با ایجاد ارتباطات موثر بامراکز اصلی سیاستگذاری پاسخگوی نیازهای سیاستگذاران بوده و در جهت تحقق آرمانهای انقلاب و نظام گام بر میدارد.

معرفی پژوهشکده

 پژوهشکده  سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط جمعی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با هدف اصلی کارآمدسازی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و حل مسأله تأسیس شده است

http://hekmatac.ir/images/1421587489_mail-32.pngاین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

http://hekmatac.ir/images/1421587498_phone-32.png021-66974328