صالح نجفی جزه
در یک دسته بندی کلی می توان پژوهش های صورت‌گرفته در حوزه مالیات های اسلامی را در قالب سه دسته کلی زیر افراز نمود:
الف- مطالعات صورت‌گرفته در حوزه مبانی مالیات های اسلامی:
پژوهش هایی که بر روی خود موضوع زکات، مبانی دینی و اهداف وضع آن متمرکز بوده اند. این تحقیقات و مقالات به پایه های اخذ مالیات و نحوه وصول آن توجه داشته اند. به اهداف و نحوه هزینه آن، برای اقشار هدف و برنامه هایی که حکومت اسلامی برای خود طراحی کرده، توجه داشته اند. نکته مورد تأکید این دسته از تحقیقات این بوده است که پایه های مالیاتی اسلامی محدود به مواردی مشخص نبوده و حاکم شرع بنا بر صلاحدید می تواند گستره پایه ها را تغییر دهد.
یکی از مواردی که در این پژوهش ها مورد بحث بوده، بحث زکات بر پول نقد می‌باشد. محققین پول نقد رایج امروزی (پول‌های اعتباری) را به عنوان جایگزین درهم (از جنس نقره) و دینار (از جنس طلا) می‌دانند و بر این اعتقاد می‌باشند که بر اندوخته‌ی نقدینگی اشخاص می‌توان زکات وضع نمود. از این رو دایره شمول پایه‌های زکات را در عصر فعلی نیز گسترده می‌دانند و دولت اسلامی در اقتصاد امروزی می‌تواند از این ابزار مالیاتی به طور گسترده‌ای استفاده نماید.
در یک جمع بندی کلی از مباحث این بخش، می توان گفت که جنبه عبادی بودن احکام اقتصادی همچون سایر احکام دینی مطرح بوده است. اگرچه مالیات های اسلامی از قبیل خمس و زکات، جزء مالیات های ثابت محسوب می شود، اما پایه های اخذ مالیات بنابر نظر حاکم شرع می تواند گسترده تر یا محدودتر گردد و حاکم اسلامی می تواند بنابر مقتضیات زمان در این مورد تصمیم بگیرد. همچنین در مواردی مثل زکات امکان تغییر در نرخ آن از یک تا ده درصد نیز امکان پذیر است. از این رو مالیات های اسلامی قابلیت انعطاف متناسب با مقتضیات زمانی را دارا می باشند.
ب- مطالعات صورت‌گرفته در حوزه مقایسه تطبیقی مالیات های اسلامی و مالیات های متعارف:
پژوهش هایی که به مقایسه مالیات های اسلامی و متعارف پرداخته اند، در یک نظام مبتنی بر قوانین اسلامی، مالیات های اسلامی و اخذ آن را مقدم بر مالیات های حکومتی می دانند. این پژوهش ها نقش مالیات های اسلامی و تأثیر آن بر اقتصاد را باثبات تر و قانون مندتر معرفی می کنند، زیرا برای مالیات هایی از قبیل خمس و زکات، موارد مصرف مشخصی وضع شده است.
در جمع بندی مباحث این بخش، می توان این موارد را به عنوان نتیجه گیری در نظر گرفت.
اول این که در نظام اسلامی، مالیات های اسلامی مقدم بر مالیات های حکومتی می باشد و معمولاً مالیات های حکومتی به عنوان مکمل و بر حسب شرایط و زمانه و اولویت های اقتصادی مدنظر وضع می گردند.
دوم اینکه مالیات های اسلامی در طول زمان ثابت بوده و معمولاً به خاطر ثابت بودن نرخ آن و در مواردی مثل زکات به دلیل پایین بودن نرخ آن، کمتر باعث بی ثباتی می شود، به نسبت مالیات های حکومتی که متغیر بوده و دست حاکم در وضع آن و میزان نرخ دریافتی آن بازتر می باشد.
سوم اینکه مالیات های اسلامی جنبه عبادی در آن بسیار مهم بوده و بنابراین معمولاً داوطلبانه پرداخت می گردد، در حالی که مالیات های حکومتی عنصر اجبار همراه آن بوده و فرد از نظر اعتقادی التزامی به پرداختن آن نمی بیند. البته در یک جامعه اسلامی و با حکومتی مبتنی بر دین اسلام، مالیات های متغیر وضع شده از جانب حاکم اسلامی هم جنبه شرعی و دینی دارد، زیرا بر اساس مصالح امت اسلامی وضع می گردد و افراد جامعه ملزم به پرداخت آن می باشند.
چهارم اینکه مالیات های اسلامی با اهداف عدالت محورانه و در حمایت از اقشار محروم و با مصارف مشخصی وضع گردیده اند. در حالی که در مالیات های متعارف با اهداف هزینه ای برای دولت و در ابعاد نامحدود و با دست باز برای حاکم مطرح می باشد.
پنجم اینکه مالیات های اسلامی به نسبت مالیات های حکومتی و متغیر، تأثیرات بیشتری را بر توزیع درآمد و ضریب‌جینی به همراه دارد.
ج- مطالعات صورت‌گرفته در حوزه نحوه پیاده سازی مالیات های اسلامی در بستر اقتصاد فعلی:
پژوهش های حوزه ی کاربرد مالیات های اسلامی در اقتصاد کشور، به اثرات و پیامدهایی که به کارگیری این نوع مالیات ها بر سطح اقتصاد و شاخص های آن می گذارد، متمرکز شده اند. عمده کاربرد این ابزار مالیاتی، در سیاست‌های توزیعی و عدالت محورانه می باشد. ضمن اینکه اثرگذاری آن بر شاخص هایی مثل ضریب‌جینی کاملاً مشهود می باشد.
در جمع بندی این بخش و درباره مطالعاتی که در حوزه کاربرد مالیات های اسلامی در بستر اقتصاد فعلی انجام گردیده است، می توان به مواردی از این دست اشاره داشت.
اول اینکه، محدوده اخذ زکات فقط محدود به موارد نه گانه 1 مشخص‌شده در شرع نبوده و گستره شمول آن به مواردی مانند پول های رایج امروزی و دیگر مواردی که به تشخیص حاکم شرع می رسد، نیز شامل می گردد.
دوم اینکه، پیاده سازی قوانین مالیات های اسلامی در بستر اقتصاد فعلی می تواند در ابعاد عدالت توزیعی و بهبود وضعیت شکاف طبقاتی جامعه تغییرات جدی ایجاد کند.
سوم اینکه اخذ مالیات های شرعی از آحاد جامعه و استوارسازی پایه های مالی دولت بر آن، می تواند به بهبود فرهنگ مالیاتی مبتنی بر شرع کمک نماید. همچنین جایگزینی درآمدهای مالیاتی اسلامی با درآمدهای حاصل از فروش نفت و گاز، می تواند به مردمی تر شدن دولت بر مبنای اصول مردم سالارانه و نظم در نظام درآمدها و هزینه ها (به دلیل ابعاد شرعی و اسلامی آن) و جلوگیری از اتلاف و هدر رفتن منابع دولتی کمک شایانی نماید و دولت ها وسواس بیشتری را در نحوه دخل و خرج آن داشته باشند.
چهارم اینکه امکان پذیری اجرای مالیات های اسلامی در بستر اقتصاد ایران، بایستی همگام با برخی اصلاحات نهادی در حوزه هایی همچون نظم و ثبات بخشی به نظام بودجه ای دولت، مبارزه با فساد، افزایش شفافیت، استقلال دستگاه قضایی، پیگیری اهداف توسعه ای و ... در دستور کار قرار گیرد.
در جمع بندی مباحث پیش‌گفته نیز، لازم به ذکر است که تحول سیستم مالیاتی به سمت رویکردهای اسلامی نیازمند عزمی جدی در تحول نظام مالیاتی فعلی می باشد. در حال حاضر جمع آوری خمس توسط مراجع عظام تقلید صورت می گیرد. وجوهات و کالاهای مربوط به زکات نیز عمدتاً توسط سازمان های خیریه از قبیل کمیته امداد، مؤسسات و صندوق های خیریه و ... جمع آوری می شود. سایر وجوهات شرعی از قبیل نذورات نیز، توسط هیئت ها، مؤسسات و ارگان های مذهبی و اعتقادی جمع آوری شده و صلاحدیدی مصرف می شود. پژوهش ها و مطالعات صورت‌گرفته در این حوزه نیز، به اهمیت مالیات های اسلامی در پیگیری اهداف حکومت اسلامی پرداخته اند. اما عزم جدی در تحول ساز و کارهای فعلی جهت تحقق اهداف اسلامی از مجرای ابزارهای تأمین مالی حکومت اسلامی، پژوهش و عملگرایی قوی تری را می طلبد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1]  موارد نه­گانه مشخص شده در شرع عبارت­اند از: در غلات؛ گندم، جو، خرما و کشمش. در دام‌ها؛ گوسفند، شتر و گاو. در نقدینگی؛ طلا و نقره.

کانال تلگرام

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت

Hekmat_ac@

 

مأموریت پژوهشکده

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، سازمانی است یادگیرنده ،دانش بنیان، آینده نگر و منحصر به فرد در سطح کشور، ‌متکی به نیروی انسانی متعهد، جوان و بهره مند از دستاوردهای نوین علمی که از طریق شناسایی،‌ جذب، تربیت، شبکه سازی و نگهداشت نیروی انسانی و نیز توسعه و کاربردی نمودن دانش سیاستگذاری که در جهت کارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران سازماندهی شده است.
این پژوهشکده با التزام به مبانی حکمی و ارزشهای انقلاب اسلامی و اخلاق اسلامی و پایبند به منافع عامه، بهبود مستمر و توسعه دانش سیاستگذاری ایرانی- اسلامی را سرلوحه خویش قرارداده و از طریق ایده پردازی، کادرسازی، نهادسازی و با ایجاد ارتباطات موثر بامراکز اصلی سیاستگذاری پاسخگوی نیازهای سیاستگذاران بوده و در جهت تحقق آرمانهای انقلاب و نظام گام بر میدارد.

معرفی پژوهشکده

 پژوهشکده  سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط جمعی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با هدف اصلی کارآمدسازی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و حل مسأله تأسیس شده است

http://hekmatac.ir/images/1421587489_mail-32.pngاین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

http://hekmatac.ir/images/1421587498_phone-32.png021-66974328