سیدعلیرضا نیکبخت، آرمان رضایتی چران، دکتر سید محمدرضا باقرزاد

سياست خارجي و دفاعی کشور، يعنی سياست امنيت ملی، به طور فزاینده ای با عدم قطعیت و پیچیدگی بی سابقه به چالش کشیده می شود. دلیل این عدم قطعیت تعداد بالای بازیگران تاثیر گذار در تمام سطوح (از مسئولین کشورها، گروههای صاحب قدرت در کشورها تا مردم) و روابط چندگانه آن ها با یکدیگر است. این عدم قطعیت و پیچیدگی بی سابقه، نیاز به اسنفاده از روش های تحلیلی و محاسباتی دارد که نه تنها به طور سیستماتیک بتوان از آن بهره برد بلکه فراتر از نظریه ها و روش های سنتی در روابط بین المللی و امنیت ملی عمل کند.  مدلسازی های آماری و اقتصادی به یکی از پرکاربردترین روش های پژوهش در  موضوع روابط بین الملل تبدیل شده اند(Colgan, 2016).  یک دلیل مهم که تحلیل های آماری به یک ابزار اصلی پژوهش تبدیل شده اند این است که این روشها نتایج تقریبا مناسبی را ارائه می کنند (Schrodt, 2004).

مدلی که در ادامه بیان می شود، با استفاده از دو رویکرد مدلسازی عامل محوری و نظریه بازی و بر پایه مدل مطلوبیت مورد انتظار دیماسکویتا بنا شده است. در این بخش مروری بر مدل می‌کنیم که شامل اهداف ، عامل ها ومتغیر های آن می شود. زیر مدل ها را توضیح می‌دهم و به صورت خلاصه  ساختار محاسباتی بکار رفته در آن ها رابیان کرده و نتایج را نشان میدهیم.

هدف ابتدایی در این مدلسازی، پیش بینی تحولات در مواضع کشورهای درگیر در منطقه غرب آسیا و روند شکل گیری ائتلاف ها و جبهه بندی ها در این منطقه است. در این مساله بر اساس نظر خبرگان ، فضای مساله را بر اساس میزان تمایل یا عدم تمایل کشورها برای تحقق نظم آمریکایی در منطقه در نظر گرفتیم. مجموعه بازیگران در این مدل شامل دولتها و یا گروههای سیاسی نظامی ای است که توانایی اثر گذاری در خاورمیانه را دارند. در این مدل دولت های منطقه ای، دولت های فرامنطقه ای و گروههای قومی و عقیدتی به عنوان بازیگر در نظر گرفته شده اند.

پارامترهای مدل      

این مدل شامل چند بازیگر است که هر کدام توانایی‌های دارند که میتوانند متناسب با آن  یکدیگر را تهدید کنند یا در مقابل تهدید دیگران از خود دفاع کنند. همچنین آن‌ها در هر مساله وضعیت خاصی دارند.

 فضای مساله به صورت یک فضای یک بعدی  یعنی بخشی از یک خط توصیف می‌شود : مابین موضع بیشینه و کمینه. هر وضعیت یک خروجی محتمل را ارائه می‌کند که عامل ها می‌توانند بدنبال آن باشند.

به جهت راحتی فضای مساله را برای همه مدل ها در بازه [0,1] نرمال می کنیم. هر عامل توسط چندین متغیر تعریف می‌شود که در جدول ۳.۱ آمده است. و هر عامل سه متغیر دارد : وضعیت ، اهمیت و توانایی.

وضعیت: موضع هر بازیگر را در مساله مورد نظر نشان می دهد. به طور مثال در مساله شبیه سازی فضای منطقه غرب آسیا می توان وضعیت هر کشور را با توجه به دوری یا نزدیکی اش به هر کدام از قطب های حاضر در منطقه نظیر ایران، عربستان، آمریکا و ... مشخص کرد.

اهمیت: این پارامتر میزان اهمیت مساله را برای هر بازیگر نشان می دهد. در واقع میزان تمرکز، دخالت و هزینه ای که بازیگر در این مساله خاص انجام می دهد را نمایش می دهد.

ظرفیت: این متغیر میزان توانایی های یک بازیگر را نشان می‌دهد که مرتبط با مساله در حال بررسی است. در برخی موارد ممکن است نیروی نظامی باشد.  اگرچه در مواردی مانند مذاکرات تجاری،  تأثیرات مالی یا سازمانی ممکن است مهمتر باشند و در بعضی موارد ممکن است سرمایه اجتماعی یا قدرت متقاعد کنندگی تأثیر گذاری بیشتری داشته  باشند. ظرفیت پیوسته است و خاصیت جمع پذیری خطی دارد. همچنین نسبت ظرفیت هر یک از طرفین یک درگیری احتمال برد یا باخت آن‌ها را تعیین می کند. زیرا مقدار ظرفیت تنها  به صورت نسبت مطرح می‌شود و می‌تواند در هر مقیاس مثبتی نمایش داده شود.

متغیرهای دیگر به کار برده شده در مدل قدری فنی تر هستند، این متغیرها عبارتند از "ریسک پذیری"، Q_i و T_i . متغیر Q میزان اعتقاد هر بازیگر را به انفعال یا فعال بودن نشان می دهد. متغیر T نیز میزان اعتقاد بازیگران را به نفوذ خود در بین دیگر بازیگران نمایش می دهد.

معماری مدل

منطق حرکت بازیگران در این مدل به این ترتیب است که در هر گام زمانی، هر بازیگر در مورد سایر بازیگران بر سر این دوراهی قرار می گیرد که آیا با آن بازیگران وارد کنش فعال ( اعم از درگیری یا مذاکرات به منظور نزدیکی مواضع) شود یا نسبت به آنها منفعل باقی بماند. کنش فعال می تواند عواقبی نظیر موفقیت بدون هزینه یا ورود به درگیری داشته باشد که درگیری نیز میتواند نتایجی چون پیروزی یا شکست را به همراه داشته باشد. از سوی دیگر در صورت انفعال نیز متناسب با تصمیمات و اقدامات بازیگران مقابل، نتایج متفاوتی برای بازیگر مورد نظر حاصل می شود. باید در نظر داشته باشیم که هر کدام از عواقب یاد شده نیز با احتمالاتی محقق می شوند که این احتمالات نیز با استفاده از پارامترهای معرفی شده در مدل از قبیل توانمندی بازیگران، میزان حمایت سایر بازیگران از هر بازیگر و ... با استفاده از فرمول ها و مدل هایی مشخص محاسبه می شوند. در نهایت با توجه به پیامدهای محتمل و احتمال تحقق هر کدام از آنها، بازیگر مورد نظر برآورد و تصمیم خود از نوع تعامل با هر بازیگر دیگر را تعیین می کند. سپس با استفاده از احتمالات محاسبه شده سرانجام این تعامل نیز در مدل تعیین می شود و فضای بازی تغییر می کنند. مجموعه چنین تحولاتی در روابط کشورها و در نتیجه مواضع تک تک کشورها دینامیک فضای منطقه را شکل می دهد.

اجرا، نتیجه گیری و پیشنهاد سیاستی

در نهایت با وارد کردن نظرات خبرگان و همچنین داده های مربوط به شاخص ظرفیت (Capability) از داده های Correlates Of War (COW) در مدل و اجرای ها متعدد مدل نتایج جالب توجهی حاصل شدند. نتایج شبیه سازی در اکثریت اجراها الگوهای مشابهی را نشان می دهند که حاکی از تعدیل مواضع آمریکا و متحدین جهانی و منطقه ای وی می-باشند. در واقع دو کشور چین و روسیه نقش محوری را در این شبیه سازی ایفا می کنند و به تعبیری در حال شکل دهی به یک قطب جدید هستند. بازیگر مهم دیگری که می توان به آن اشاره کرده ایران است، ایران در طی شبیه سازی معمولا روندی را طی می کند که در طی آن مقداری از موضع رادیکال اولیه خود نسبت به آمریکا فاصله می گیرد و مواضعش به مواضع چین و روسیه نزدیکتر می شود، همچنین ترکیه که در ابتدا طبق نظر خبرگان جایی در میانه بازی و نزدیکتر به چین روسیه دارد در ادامه بازی و با تعدیل مواضع آمریکا به آمریکا نزدیکتر می شود. نقش اتحادیه اروپا نیز در این شبیه سازی بسیار برجسته است، و نقش مهمی در همگرایی جامعه جهانی دارد.

مدل های به کار رفته در این شبیه سازی به طور عمده مبتنی بر سه پارامتر موقعیت بازیگران، میزان ظرفیت و توانمندی آنها، و همچنین میزان اهمیتی که برای مساله غرب آسیا قائل هستند استوار است. به همین دلیل تغییر در هر کدام از این پارامترها می تواند نقش اساسی در تحولات منطقه و مواضع کشورها در این موضوع خاص داشته باشد. این تغییرات را می توان با اضافه یا کم کردن کشورها در فضای شبیه سازی، یا تغییرات رندوم پارامترهای موقعیت یا اهمیت در قالب وارد کردن شوک به مدل مشاهده کرد. این شوک ها در چارچوب واقعیت های جهان سیاسی اعمال می شوند، به طور مثال بازیگرانی مانند عربستان، ترکیه، روسیه و ... که مواضع سیاسی اشان تا حد زیاد قائم به اشخاص است با احتمال قابل ملاحظه ای در معرض این شوک ها هستند و از آنجا که به لحاظ ظرفیت بازیگران قابل توجهی هستند، با بروز چنین شوک هایی می توانند صحنه شبیه سازی را بسیار تحت تاثیر قرار دهند. بنابراین از سناریوهایی که می تواند در این شبیه سازی اجرا کرد تغییر پارامتر اهمیت و موقعیت در مورد هر کدام از این کشورهاست.

راهبرد محتمل و کم هزینه تر

 پارامتر "اهمیت" حتی با وجود اشخاص فعلی در صحنه سیاست کشورها نیز قابل تغییر است. به عنوان نمونه جلب توجه روسیه به موضوع سوریه توسط ایران و ورود مستقیم این کشور به صحنه سوریه مثالی روشن از این تغییر در اهمیت است. این تلاش برای تغیییر در اهمیت، در صحنه سیاست جهانی امری سابقه دار است. به طور مثال کشورها برای کم کردن حضور موثر کشوری سعی می کردند آن کشور را در جبهه ای دیگر درگیر کنند تا به این طریق اولویت جبهه اولیه برای وی کمتر شود.

از بین پارامترهای موثر در مدل پارامتر ظرفیت به نوعی پایدارترین پارامتر است و به آسانی قابل تغییر نیست، موقعیت بازیگران نیز معمولا تا حد زیادی از پایداری برخوردار است مگر اینکه بازیگران صحنه سیاست کشوری به کلی تغییر کنند یا آن کشور به هر طریق دچار زلزله ای سیاسی شود (مانند کودتای ترکیه). در بین پارامترهای سه گانه یاد شده پارامتر اهمیت شاید انعطاف پذیرترین آنان باشد. بنابراین ایران برای پیشبرد اهداف خود در منطقه می تواند روی این پارامتر کار کند، میزان قدرت و نقش آفرینی ایران در عرصه سیاست جهانی شاید به آن مقدار نباشد که بتواند اهمیت منطقه غرب آسیا را در نظر دشمنان موثرش در منطقه کاهش دهد اما این توانایی را دارد که کشورهایی که موقعیتی نزدیک به وی دارند را به تاثیرگذاری و توجه بیشتر به منطقه غرب آسیا ترغیب کند. این تجربه موفق در مورد مساله سوریه و به واسطه حضور روسیه اتفاق افتاد و می تواند آغازی بر تجربه های اینچنینی در حوزه های دیگر باشد. تلاش برای جدایی هر چه بیشتر اروپا از آمریکا نیز می تواند در زمره چنین تلاش هایی قرار بگیرد، البته این مورد بیشتر در حوزه تلاش برای تغییر پارامتر موقعیت قرار می گیرد تا تغییر در اهمیت.

تغییر پارامتر اهمیت در کشورهایی که "ظرفیت" بیشتری دارند کارسازتر است. در بین چنین کشورهایی نیز تغییر پارامتر اهمیت در کشورهایی که "وضعیت" نزدیکتری به ما دارند آسان تر است. به طور مثالدر این شبیه سازی با تغییر پارامتر "اهمیت" در مورد کشوری مثل چین به سرعت اوضاع به نفع ایران تغییر می کرد و کشورهایی چون آمریکا مجبور به تعدیل مواضع خود می شوند.

کانال تلگرام

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت

Hekmat_ac@

 

مأموریت پژوهشکده

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، سازمانی است یادگیرنده ،دانش بنیان، آینده نگر و منحصر به فرد در سطح کشور، ‌متکی به نیروی انسانی متعهد، جوان و بهره مند از دستاوردهای نوین علمی که از طریق شناسایی،‌ جذب، تربیت، شبکه سازی و نگهداشت نیروی انسانی و نیز توسعه و کاربردی نمودن دانش سیاستگذاری که در جهت کارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران سازماندهی شده است.
این پژوهشکده با التزام به مبانی حکمی و ارزشهای انقلاب اسلامی و اخلاق اسلامی و پایبند به منافع عامه، بهبود مستمر و توسعه دانش سیاستگذاری ایرانی- اسلامی را سرلوحه خویش قرارداده و از طریق ایده پردازی، کادرسازی، نهادسازی و با ایجاد ارتباطات موثر بامراکز اصلی سیاستگذاری پاسخگوی نیازهای سیاستگذاران بوده و در جهت تحقق آرمانهای انقلاب و نظام گام بر میدارد.

معرفی پژوهشکده

 پژوهشکده  سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط جمعی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با هدف اصلی کارآمدسازی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و حل مسأله تأسیس شده است

http://hekmatac.ir/images/1421587489_mail-32.pngاین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

http://hekmatac.ir/images/1421587498_phone-32.png021-66974328