حمید ایزدبخش

1-1. چرا خطمشی سلامت مهم است؟

در بسیاری از کشورها بخش سلامت، یکی از مهم‌ترین بخشهای اقتصادی به حساب میآید. سلامت منابع عمومی بسیاری را به خود جذب میکند و کارکنان بسیاری را نیز در اختیار دارد. وجود نوآوریها و سرمایهگذاری در فناوریهای زیستی، تولید و فروش مواد دارویی، پوشش بیمهای قشر فعال جامعه، سلامت را به یکی از مهم‌ترین پیشبرندههای اقتصادی تبدیل کرده است. میتوان گفت تمام اقشار جامعه به نحوی با بخش سلامت در ارتباط‌اند؛ برخی به‌عنوان مشتری یا بیمار و برخی به‌عنوان صاحبان حرف پزشکی. تأثیر مستقیم تصمیم‌های اتخاذی در سلامت بر زندگی و مرگ انسانها، جایگاه ویژهای به این مسئله در قبال سایر مسائل بحث‌انگیز میبخشد (Buse et al. 2005).

سلامت تحت تأثیر بسیاری از متغیرهای بیرونی است. فقر و فاصله طبقانی، آلودگیها، فشارها و بحرانهای اقتصادی تأثیر مستقیم بر سلامت عمومی دارد. تحریمهای ظالمانهی غربی و آمریکایی علیه جمهوری اسلامی ایران یکی از موارد بارز آن به شمار میآید که با اعمال این تحریمها شاهد کمبود برخی اقلام دارویی ضروری برای بیماریهای مزمن بودیم. علاوه بر مسائل اقتصادی، سلامت به شدت تحت تأثیر مؤلفه‌های فرهنگی نیز قرار دارد. سبک زندگی عموم مردم میتوان از بروز برخی بیماریهای جلوگیری کرده و یا برخی بیماریها را شدت بخشد. مصرف بیش‌ازحد مواد غذایی مضر بدون شک یکی از عوامل بروز بیماریها به حساب میآید. بنابراین سلامت عمومی تماماً تحت تأثیر خطمشیهای سلامت نیست. از اینرو در ادامه برای تمایز صحیح مفهومی چهار مفهوم را از همدیگر متمایز خواهیم کرد: خطمشی، خطمشی سلامت عمومی، خطمشی سلامت، و سلامت عمومی.

2-1. خطمشی چیست؟ خطمشی عمومی چیست؟

خطمشی به هر تصمیم پایا گویند که از جانب یک مأخذ صاحب اقتدار مانند یک دولت، یک شرکت یا رئیس یک خانواده اتخاذ میشود (شافریتز، بریک، 1390: 41). بنابراین خطمشی تنها از جانب دولت نبوده بلکه هر مأخذ صاحب اقتداری میتواند خطمشی داشته باشد.

برخی از تعاریف خطمشی عمومی کلیاند. دای 2 (1987) خطمشی عمومی را به «هر چیزی است که دولتها انتخاب میکنند انجام دهند یا ندهند» تعریف میکند؛ آیسون 3 (1971) «رابطه یک واحد دولتی با محیطش است» را خطمشی عمومی میداند؛ ویلسون (2006) خطمشی عمومی را به «اقدامات، اهداف و اعلانیههای دولتها در مورد موضوعات خاص، گامهایی که برای اجرای آن‌ها (یا شکست آن‌ها) در پیش میگیرند و تبیینهایی که آنچه رخ میدهد (یا رخ نمیدهد) اعطا میکنند است» معرفی میکند. چنین تعاریفی از آن حیث صحیح هستند که هر آنچه میتواند خطمشی عمومی تصور شود را تحت پوشش قرار میدهند، ولی چنان کلی هستند که کمتر در باب آنچه (ایدههای) مطالعات خطمشی را از علم سیاسی، اقتصاد رفاه یا اداره عمومی متمایز میسازد سخن میگویند.

تعاریف دیگر محدودترند. جیمز آندرسون4  (1994) خطمشی را به «مجموعهای از اقدامات یا عدم انجام اقداماتی میداند که یک نقشآفرین یا مجموعهای از نقشآفرینان در برخورد با یک مسئله یا دغدغه در پیش میگیرند.» این تعریف اشعار به مجموعه بارزی از ویژگیهای خطمشی عمومی دارد. تعاریف دیگر با مجزا ساختن عناصر مشترک تعاریف کلیتر در پی استخراج مختصات مشترک هستند. تئودولا 5 (1995) این رویکرد را در پیش گرفته و با فهرستی از که تقریباً با تعریف آندرسون همپوش است آن را پایان میدهد. هرچند این رویکرد و تلاش تئودولا عمل مفیدی است اما با این انتقاد مواجه است که همگی با مسیر متفاوت به پایان مفهومی یکسانی ختم میشوند یعنی خطمشی چیزی است که دولت انجام میدهد. فهرست ویژگیها آنقدر مطول میشود که برابر است با «هر چیزی و هیچ چیزی»؛ آنچه مدنظر دای و آیستون بود.

نتیجه آن است که هیچ گونه تعریف دقیق و جهان‌شمولی از خطمشی عمومی وجود ندارد و نه هم چنین تعریفی در آینده قابل پیشبینی، تصور خواهد شد. در حقیقت، این توافق کلی وجود دارد که خطمشی عمومی، فرآیند اتخاذ گزینهها و رهآوردها یا کنشها (اقدامهای) تصمیمهای خاص را در برمی‌گیرد و آنچه خطمشی عمومی را «عمومی» میسازد آن است که این گزینهها یا کنشها بر قدرت مبتنی بر اجبار دولت استوارند؛ و خطمشی عمومی ذاتاً واکنشی به یک مسئله درک شده است (اسمیت، کویین بی؛ دابلیو لاریمر، کریستوفر، 1392    ).

-1. خطمشی سلامت چیست؟ خطمشی سلامت عمومی چیست؟

اجماعی در چیستی تفاوت بین آن‌ها وجود ندارد. نویسندگانی که درباره خط مشی عمومی می نویسند، اغلب متوجه خط مشی های مرتبط با مراقبت های سلامت پیشگیرانه یا درمانی، خدمات سلامت و اجتماعی هستند (بژورکمن و آلتنستتر6 ، 1998، سالیمان 7، 1993). والت8 ، در تحلیلش از فرآیند خط مشی مثال هایی که عمدتاً مرتبط به مراقبت سلامت، خدمات سلامت و اجتماعی استفاده می کند (والت، 1994).

خط مشی های سلامت عمومی به سلامت عمومی می پردازد. تمرکزشان اغلب فراتر از یک بیماری، فراتر از مراقبت سلامت است. خط مشی سلامت عمومی در جهت تعیین کنندگان زیربنایی سلامت است که نیاز به اقدام بین بخشی و چندرشته ای دارد (هاتنر 9، 1997). مطالعاتی که به خط مشی سلامت عمومی مراجعه می کنند با طیف گسترده ای به مسائل بحث‌برانگیز، از قبیل نقشآفرینان سبک زندگی، دخانیات، الکل، مواد مخدر یا فقر می-پردازند.

تفاوت بین این دو در این است که در خط مشی سلامت عمومی منحصراً یا عمدتاً تمرکز در بخش سلامت ندارد. خط مشی سلامت عمومی تمرکز بر همه بخش هایی که اثری بر سلامت دارند، دارد. این رویکرد مشابه مفهوم سلامت عمومی است، که آن را به‌عنوان رشته ای مبتنی بر وظایف پیرامونی تعریف می کند (لویس 10، 1991). خط مشی عمومی به‌هرحال تمرکز بر بخش سلامت دارد. بنابراین خط  مشی سلامت را می توان به‌عنوان اینکه بخشی از خط مشی سلامت عمومی باشد، در نظر گرفت (Varvasovszky, 1998: 90). انواع تفاوت‌های ذکر شده به اختصار در جدول 1 آمده است.

5-1. خطمشی سلامت فرآیندی سیاسی یا غیرسیاسی؟

ریچ 11 (1995) اصلاح خطمشی را عمیقاً سیاسی میداند. زیرا اصلاح خطمشی با تغییر کسانی همراه است که دریافت کننده کالاها و خدمات ارزشمند هستند. به همین علت است که اسکریبنر 12 (2000) در ترسیم اقدامات لازم برای تحول در نظام سلامت، مراحلی سراسر سیاسی و مرتبط با نقشآفرینان حوزه سلامت طراحی میکند.  ریچ  (Reich, 1995: 49-56) پنج دلیل را برمی‌شمرد که تبیین کننده ابعاد سیاسی اصلاح خطمشی میباشند:

ارزشها 13: او معتقد است ارزشها و سیستمهای باوری که پشتیبان اصلاحات هستند متفاوتند؛ بنابراین جامعه مطلوب آن‌ها نیز متفاوت خواهد بود. او سه منظر اصالت سود 14، جامعهگرایی 15 و آزادیگرایی 16 را سیستمهای ارزشی میداند 17،  که مبانی فلسفی اصلاح خطمشی را فراهم میکنند. این سه رویکرد فلسفی، عمدتاً در اصلاحات بخش سلامت نیز به کار گرفته میشوند.

پیامدهای توزیعی 18: اصلاح خطمشی درواقع یک  بازتوزیع میان گروههای مختلف اجتماعی است. این بازتوزیع الگوی جدیدی را در توزیع مبتنی بر مبانی فلسفی اصلاح خطمشی ایجاد میکند. پیامدهای توزیعی تحت تأثیر قدرت اقدام جمعی نیز است. گروههای ثروتمند جامعه که قابلیت اثرگذاری بیشتری بر دولت دارند، به احتمال زیاد بیشتر در پیامدهای توزیعی مدنظر خواهند بود.

رقابت گروهی 19: بازتوزیع منافع و ضررها میان گروههای مختلف، رقابت را میان آن‌ها افزایش میدهد. هر دولتی گروههای مدافع و حامیانی دارد که مدافعان دولت و خطمشیهای آن هستند. دولتها مراقب‌اند تا به منافع این گروهها لطمهای وارد نشود.

زمانبندی 20: فرصت به دست آوردن اصلاحات خطمشی بسته به عوامل خارجی است. تصویب یا عدم تصویب آن‌ها، مرتبط با وقایع سیاسی یا بحرانهای سیاسی است. اغلب فرصت تغییر در ابتدای یک رژیم بیشتر از انتهای آن است؛ ضمناً برخی از رخدادها میتواند پنجرههای خطمشی را بگشاید.

ثبات رژیم 21: اصلاحات میتواند پیامدهای قابل توجهی بر ثبات یا ماندگاری رژیمهای سیاسی داشته باشد. و با وجود تأثیر اصلاحات بر ثبات رژیم، خود اصلاحات تحت تأثیرات عوامل بسیاری قرار دارد برای مثال نوع رژیم بسیار بر اصلاحات تأثیرگذار خواهد ببود.

نتیجه‌گیری

در این نوشته به اختصار به بیان خط‌مشی، خط‌مشی سلامت، خط‌مشی سلامت عمومی پرداختیم و سعی کردیم تفاوت‌ها و تمایزها آن را روشن کنیم. در انتها نیز به این چالش پاسخ داده شد که آیا خط‌مشی سلامت، امری سیاسی است یا به منفک از آن است؛ همانطور که در متن اشاره می‌شود، حوزه‌ای سیاسی بوده و در دل آن و در تعامل با آن تعریف می‌شود.

برخی از منابع مهم اشاره شده در متن:

1.    شافریتز, جی.ام؛ بریک، کریستوفر پی (1390): سیاستگذاری عمومی در ایالات‌متحده آمریکا: دانشگاه امام صادق «علیه‌السلام».
2.    اسمیت، کویین بی؛ دابلیو لاریمر، کریستوفر (1392): درآمدی بر نظریه خطمشی گذاری عمومی. تهران: صفار.
3.    Walt, Gill; Gilson, Lucy (1994): Reforming the health sector in developing countries: the central role of policy analysis. In Health policy and planning 9 (4), pp. 353–370.
4.    Varvasovszky, Zsuzsa (1998): Alcohol policy in Hungary.
5.    Reich, M.R (1995): The politics of health sector reform in developing countries: three cases of pharmaceutical policy. In Health policy 32 (1), pp. 47–77.
6.    Buse, Kent; Mays, Nicholas; Walt, Gill (2005): Making health policy (understanding public health). In UK: Bell & Brain Ltd.


  1-لازم به ذکر است این نوشته با کمی تغییرات برگرفته از پایان‌نامه کارشناسی ارشد حمید ایزدبخش با عنوان "مدل‌سازی تعاملات دولت با ذینفعان کلیدی حوزه سلامت در ج.ا.ایران" به راهنمایی دکتر حسن دانایی فرد می‌باشد.
 2- Dey
 3- Eysestone
  James Anderson
  5-Theodouloo
  6-Björkman & Altenstetter
  7-Soliman
  8-Walt
  9-Huttner
  10-Lewis
  11-Reich
  12-Scribner
  13-values
  14-utilitarian
  15-communitarian
  16-libertarian
  17- به نظر میرسد سیستمهای ارزشی را در این سه منحصر نمیداند.
  18-distributional consequences
  19-Group competition
  20-Timing
  21-1Regime stability

کانال تلگرام

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت

Hekmat_ac@

 

مأموریت پژوهشکده

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، سازمانی است یادگیرنده ،دانش بنیان، آینده نگر و منحصر به فرد در سطح کشور، ‌متکی به نیروی انسانی متعهد، جوان و بهره مند از دستاوردهای نوین علمی که از طریق شناسایی،‌ جذب، تربیت، شبکه سازی و نگهداشت نیروی انسانی و نیز توسعه و کاربردی نمودن دانش سیاستگذاری که در جهت کارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران سازماندهی شده است.
این پژوهشکده با التزام به مبانی حکمی و ارزشهای انقلاب اسلامی و اخلاق اسلامی و پایبند به منافع عامه، بهبود مستمر و توسعه دانش سیاستگذاری ایرانی- اسلامی را سرلوحه خویش قرارداده و از طریق ایده پردازی، کادرسازی، نهادسازی و با ایجاد ارتباطات موثر بامراکز اصلی سیاستگذاری پاسخگوی نیازهای سیاستگذاران بوده و در جهت تحقق آرمانهای انقلاب و نظام گام بر میدارد.

معرفی پژوهشکده

 پژوهشکده  سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط جمعی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با هدف اصلی کارآمدسازی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و حل مسأله تأسیس شده است

http://hekmatac.ir/images/1421587489_mail-32.pngاین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

http://hekmatac.ir/images/1421587498_phone-32.png021-66974328