هادی مصدق

دنیای کنونی بر پایه علم و دانش شکل گرفته و از اینروست که قدرت علمی بیش از قدرتهای نظامی و اقتصادی، تأثیر گذار و تعیین کننده می باشد. به همین دلیل است که در ده های اخیر تمامی کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه سرمایه گذاری های خود را در حوزه آموزش افزایش داده اند و سعی می کنند درصد تولیدات علمی خود از درآمد ناخالص ملی افزایش دهند. در این بین مسأله سنجش جایگاه علمی کشورها و سنجش میزان رشد و پیشرفت علمی آنها، مورد توجه بسیاری از رسانه ها و مسئولین و مردم قرار گرفته است. از اینرو ملاکهای مختلفی را برای ارزیابی جایگاه علمی یک کشور بیان می کنند که معروف ترین آنها، تعداد مقالات منتشره بین المللی آنها می باشد. لکن این شاخص دارای ایراداتی است که ممکن است منجر به عدم درک دقیق و درست است جایگاه علمی یک کشور شود. بنابراین در این مقاله سعی شده است به بررسی شاخصهای رشد علمی پرداخته و با نگاهی جامع تر به مسأله بپردازیم.

جدای از تعاریف مختلفی که در مکاتب مختلف از علم و رشد علمی می شود، چنانچه بخواهیم نگاهی جامع به مسأله رشد علمی کشور داشته باشیم، در یک تقسیم بندی می توان ملاکهای رشد را در سه دسته تقسیم کرد. (بسیاری از ملاکهای ارائه شده در ذیل از دسته بندی شاخصهای علم که توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه شده است اقتباس شده است):

1. بسترهای علمی:

این معیار به رشد بسترهای علمی لازم برای یک کشور اشاره می کند، که می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • تعداد دانشگاه ها و حوزه های علمیه کشور
  • میزان امکانات دانشگاه ها و حوزه های علمیه
  • تعداد انجمن های علمی
  • تعداد مراکز نوآوری
  • تعداد پارک های علم و فناوری
  • میزان مناسب بودن بسترهای رخداد تحولات علمی
  • درصد هزینه های آموزشی کشور
  • درصد هزینه های پژوهشی کشور
  • وضعیت اخلاقی یادگیرندگان و اساتید
  • نسبت دانشجو به استاد
  • تعداد مراکز فرهنگی، رفاهی و ورزشی برای یادگیرندگان و ....

که در مجموع شامل تمامی مواردی می شود که زمینه ساز رشد علمی کشوی می گردد.

2. فرایندهای علمی:

این معیار به مواردی اشاره دارد که در بستر و زمینه مناسب علمی منجر به رخداد فرایند های علمی درست در کشور می شود، که از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • کیفیت بالای آموزش در مراکز آموزشی (دانشگاه ها، حوزه های علمیه و ...)
  • سهولت بالای قوانین کشور برای تحصیل و انجام تحقیقات علمی
  • منزلت اجتماعی بالای تعلیم و تعلم
  • جایگاه علم در خانواده ها و میزان رغبت فرزندان خود به علم
  • متوسط نرخ مطالعه جامعه
  • بستر مناسب برای ارتباط صنعت و دانشگاه
  • میزان ارتباط بودن محتواهای درسی با نیازهای جامعه
  • استفاده تمامی دستگاه های دولتی و خصوصی از دستاوردهای علمی جدید
  • میزان توجه و اهمیت رسانه ها به مقوله علم
  • دسترسی آسان افراد به مقالات و منابع علمی
  • وجود عدالت آموزشی در کشور
  • وجود نظام شایسته سالاری در ارزیابی های علمی
  • نرخ فرار مغزها
  • وجود ارتباط درست و کامل بین پستهای افراد و رشته های تحصیلیشان
  • آزادی های اجتماعی لازم
  • وجود امنیت لازم برای انجام تحقیقات بسیط
  • نگیزه علمی بالا در افراد و ...

3. برونداد های علمی:

این معیار به دست آوردهای علمی کشور نگاه دارد که می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • تعداد ثبت اختراعات
  • سهم صادرات تكنولوژي پيشرفته از GDP
  • تعداد مقالات چاپ شده در نشریات داخلی و بين‌المللي
  • "ضريب اثرگذاري" يعني ميزان "ارجاعات" به مقالات چاپ‌شده
  • کسب جوايز بين‌المللي مثل جايزه نوبل و ...
  • رتبه دانشگاه های ایران در سطح جهانی
  • میزان تجاری شدن محصولات جدید
  • میزان تولید ناخالص ملی ناشی از فناوری
  • جایگاه کشور در میان کشورهای پیشرفته
  • جایگاه دانشمندان ایران در میان دانشمندان جهان
  • درصد افراد جامعه با تحصیلات آکادمیک(داوری اردکانی، 1386).

تحلیل رشد علمی مبتنی بر مدل متغیرهای سه گانه

از نگاه مدیریتی عوامل رخداد یک اتفاق در سه دسته تقسیم بندی می شود:

متغیرهای علی، متغیرهای میانجی و متغیرهای بازده

شکل

متغیرهای علی: عوامل و متغیرهایی که تغییر در آنها منجر به ایجاد تغییرات بنیادین در متغیرهای میانجی و در نهایت متغیرهای بازده ای می شود. از جمله خصوصیت دیگر این عوامل دیر بازده بودن آنها می باشد. چرا که تغییرات این متغیرها قابل مشاهده نبوده، باید منتظر اثر گذاری بر متغیرهای بازده بود.

معتغیرهای میانجی: متغیرهایی که بر نتایج(متغیرهای بازده) تأثیر گذار بوده و دستکاری در آنها منجر به ایجاد تغییرات در متغیرهای نتیجه ای می شود.

متغیرهای نتیجه ای: متغیرهای نهایی که متأثر از متغیرهای میانجی و علی می باشد، همچنین دستکاری مستقیم در آنها می تواند منجر به بروز نتایج زود بازده و گذرا شود.

در مباحث مدیریتی ایجاد تغییرات پایدار را منتج از دستکاری و ایجاد تغییرات در معیارهای علی می دانند و نه دستکاری در متغیرها بازده ای، چرا که دستکاری مستقیم متغیرهای بازده ای هر چند می تواند در کوتاه مدت ما را از نتایج آن مسرور نماید، لکن تغییراتی که از ریشه های عمیق برخوردار نباشد، قطعا زودگذر و موقتی خواهد بود. از اینرو لازمه هرگونه تغییرات با ثبات، تغییر در متغیرهای علی و سپس اثر گذاری بر متغیرهای میانجی و در نهایت ظهور در متغیرهای بازده ای می باشد.

با همین رویکرد می توان به تحلیل رشد علمی کشورها نیز پرداخت، از اینرو که معیارهای اول (بسترهای علمی) را می توان به عنوان متغیرهای علی و معیارهای دوم را به عنوان متغیرهای میانجی و معیارهای برونداد را به عنوان متغیرهای بازده ای لحاظ کرد. با این رویکرد، رشد علمی زمانی می تواند پایدار و با ثبات باشد که تغییرات از مبانی، یعنی تحول در بسترهای علمی شروع شده باشد.

به طبع، جهت بررسی میزان رشد علمی کشور نیز، بهتر آنست که به بررسی کامل هر سه معیار فوق بپردازیم و وزن ارزشی متغیرهای علی(بسترهای علمی) و متغیرها میانجی(فرایندی) را پر رنگ تر ببینیم.

لکن متأسفانه نگاه فلسفی کاملاً پراگماتیسمی (نتیجه گرایانه) حاکم بر دنیای کنونی، ما را به سمت ارزشیابی رشد علمی کشور با ملاکهای کاملاً نتیجه گرایانه و آن هم فقط محدود به مقوله میزان انتشارات علمی کشور سوق داده است. این در حالی است که برای بررسی میزان موفقیت علمی کشور لازم است که تمامی معیارهای سه گانه مطرح شده مورد ارزیابی قرار گیرند.

از سویی دیگر نگاه نتیجه گرایانه نیز نباید فقط منوط به گزارش تعداد مقالات منتشر شده گردد، چرا که این نگاه محدود می تواند آفت زا بوده و ما را به انحراف بکشاند، در آمار ارائه‌شده درباره‌ جایگاه علمی کشورها (براساس تعداد مقالات علمی)، پنج کشور ایالات متحده، چین، بریتانیا، ژاپن و آلمان به ترتیب در رتبه‌های اول تا پنجم قرار گرفته‌اند. بدیهی است که تمام این کشورها جزء اقتصادهای پویا و قدرتمند جهان هستند. اما نکته‌ قابل توجه این است که زمانی می‌توان بر اساس جایگاه علمی یک کشور حکم به پیشرفت اقتصادی آن داد که بین دانشگاه به عنوان موتور تولید دانش و صنعت به عنوان چرخ‌های اقتصادی، ارتباط معقولی وجود داشته باشد. به بیان دیگر وجود یک چرخه «مدیریت دانش» است که موجب می‌شود، تحقیقات و پژوهش‌های انجام گرفته وارد سیر «تجاری‌سازی» و تولید ثروت گردند و بالعکس، مسائل و مشکلات صنعتی یک کشور در دانشگاه‌ها حل شوند. متاسفانه چنین چرخه‌ای در ایران معیوب بوده و رابطه‌ای ارگانیک میان دانشگاه و صنعت برقرار نیست. به همین دلیل، موضوع اکثر مقالات علمی و پژوهشی منتشرشده توسط دانشجویان ایرانی، مسائل مورد علاقه در فضای آکادمیک کشورهای پیشرفته است و با سطح نیازها و مشکلات صنایع ایران همخوانی ندارد( محمد شهرابی فراهانی،روزنامه دنیای اقتصاد دوشنبه 4 ارديبهشت 1391).

نتیجه:

محدود کردن سنجش علمی کشور به تعداد مقالات علمی، نه تنها نمی تواند درک درستی از جایگاه علمی کشور نشان دهد، بلکه ممکن است منجر به برداشت های اشتباه در این عرصه گردیده، مانع از نگاه درست سیاست مداران به تمامی زیرساختها و ارکانهای رشد علمی شود. جدای از اینکه پر رنگ کردن یک ملاک خود می تواند، زمینه های رخداد آفاتی از جمله، جعل در مقاله و عدم توجه به نیازهای کشور و ... را پدید آورد. از اینرو تدوین یک نظام جامع ارزیابی علمی کشور، از ضروریات جامعه علمی می باشد.

کانال تلگرام

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت

Hekmat_ac@

 

مأموریت پژوهشکده

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، سازمانی است یادگیرنده ،دانش بنیان، آینده نگر و منحصر به فرد در سطح کشور، ‌متکی به نیروی انسانی متعهد، جوان و بهره مند از دستاوردهای نوین علمی که از طریق شناسایی،‌ جذب، تربیت، شبکه سازی و نگهداشت نیروی انسانی و نیز توسعه و کاربردی نمودن دانش سیاستگذاری که در جهت کارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران سازماندهی شده است.
این پژوهشکده با التزام به مبانی حکمی و ارزشهای انقلاب اسلامی و اخلاق اسلامی و پایبند به منافع عامه، بهبود مستمر و توسعه دانش سیاستگذاری ایرانی- اسلامی را سرلوحه خویش قرارداده و از طریق ایده پردازی، کادرسازی، نهادسازی و با ایجاد ارتباطات موثر بامراکز اصلی سیاستگذاری پاسخگوی نیازهای سیاستگذاران بوده و در جهت تحقق آرمانهای انقلاب و نظام گام بر میدارد.

معرفی پژوهشکده

 پژوهشکده  سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط جمعی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با هدف اصلی کارآمدسازی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و حل مسأله تأسیس شده است

http://hekmatac.ir/images/1421587489_mail-32.pngاین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

http://hekmatac.ir/images/1421587498_phone-32.png021-66974328