حسین اسفندیار

شایسته است که بیت‌کوین را دنبال کرد، اما بایسته است تا بلاک‌چین را آموخت.

ویژگی‌های بلاک‌چین؛

-    کنترل و امنیت غیرمتمرکز؛ در پای‌گاه داده‌های معمولی و متمرکز، شخص یا گروهی مالک آن هستند و می‌توانند تغییراتی در آن بدهند و یا اطلاعات را از بین ببرند. بارها اتفاق افتاده که بانک‌ها و سایت‌های زیادی مورد هک و سرقت قرار گرفته‌اند و میزان قابل‌توجهی پول و اطلاعات دزدیده شده است. دلیل این اتفاق بسیار ساده است چرا که هکرها و سارقان فقط با یک یا چند سرور سروکار دارند و فقط با هک آن‌ها به اطلاعات دست پیدا می‌کنند. [تا این لحظه که انواع انشعابات و تغییرات و حملات صورت پذیرفته، می‌توان گفت] پایگاه داده بلاک‌چینی نمی‌تواند توسط شخص و یا نهاد خاصی کنترل شود یا به آن دسترسی پیدا شود زیرا یک شبکه توزیع شده و غیرمتمرکز است و رایانه‌ها هستند که با پیوستن به یکدیگر شبکه‌ها را می‌سازند و خود رایانه‌ها هستند که شبکه را اداره می‌کنند و عامل انسانی توانایی تغییر در شبکه یا به نوعی هک همه‌ی کامپیوترهای شبکه را ندارد. در بلاک‌چین هکرها با میلیون‌ها کامپیوتر امنیتی طرف هستند و برای نفوذ در شبکه باید حداقل ۵۱ درصد کامپیوترها را هک کنند که [تقریبا] غیرممکن است. از آن‌جا که زنجیره‌ی بلاک مبتنی است بر یک اجماع متکثر [یعنی هم تعدد و ناشناختگی افراد در آن وجود دارد و هم تغییرات در تراکنش‌ها زمانی اتفاق می‌افتد که اکثریت تائیدکنند] عملا احتمال هک و جعل بسیار بسیار ناچیز خواهد بود، مگر این‌که اکثریت جاعل روبه‌رو باشیم که بعید است.

-    شفافیت و پیش‌گیری از فساد؛ هر تراکنشی که در محیط زنجیره‌ای بلاکی صورت بگیرد برای همگان قابل رویت است و این خود نهایت شفافیت در تراکنش‌ها را به هم‌راه دارد. به عبارتی همه‌ی اشخاصی که در شبکه حضور دارند می‌توانند بدانند که هر گره چه میزان تراکنش انجام داده و انباشت و دارایی‌اش به چه میزان است. این شفافیت و در معرض رصد واقع بودن، نقش پیش‌گیرانه‌ی بسیار قوی در وقوع فسادهای مالی ایجاد می‌کند.

-    تاریخ‌چه‌ی ماندگار؛ بیش‌تر پایگاه‌های داده متمرکز و معمولی، تاریخ‌چه‌ی اطلاعات را فقط تا زمان محدودی ذخیره می‌کنند و ممکن است با ایجاد مشکلی برای سرور کلیه تاریخ‌چه‌ها و گزارشات پاک شود، یا این‌که فرد[افراد]ی با دسترسی به آن‌ها تاریخ‌چه‌ها را پاک کنند. پایگاه‌های داده بلاک‌چین قادر به ذخیره‌ی تاریخ‌چه و گزارشات به صورت نامحدود و غیرقابل تغییر هستند. این مزیت، انقلابی در سیستم‌های ثبت گزارش ایجاد خواهد کرد. مثلا در سیستم سوابق جرم، که دیگر فردِ با نفوذ و یا دولت نمی‌تواند سوابق جرم کسی را پاک کند و یا تغییر دهد.

-    محرمانگی، پول‌شویی و تحریم؛ این امکان وجود دارد تا هر کسی بتواند یک بلاک جدید را به زنجیره ارسال کند و یا یک بلاک را با استفاده از مجوزهایی که دارد از زنجیره فراخوانی کند. محرمانه بودن تراکنش‌ها و گزارشات با استفاده از کلید‌های رمزنگاری بعد از مسئله امنیت، مهم‌ترین مزیت بلاک‌چین است. در عین شفاف بودن تراکنش‌ها و مبادلات بر بستر بلاک‌چین، ناشناس ماندن صاحبان گره‌ها امری اختیاری است. یعنی دو طرف معامله می‌توانند هم‌دیگر را بشناسند و یا نه. این امکان یک ویژگی بسیار مهم بلاک‌چین است چرا که هویت واقعی و شخص یا اشخاصِ پشت گره‌ها را ناشناس نگه می‌دارد. هم‌چنین هر فرد [حقیقی/ حقوقی] می‌تواند به اندازه‌ی دل‌خواه حساب شخصی یا والت 1 داشته باشد. از این منظر بلاک‌چین می‌تواند به‌ترین فضا برای تبادلات سیاهِ مالی[قاچاق، رشوه، زیرمیزی و ...] و هم‌چنین دالانی برای دورزدن سیستم‌های تحریمی وضع شده برای فرد، گروه یا حتی کشورها باشد.

-    سرعت؛ در حالی که بلاک‌چین در تراکنش‌ها و سیستم‌های ثبت گزارش بسیار کارآمد است، سرعت آن کمی پایین‌تر از پایگاه‌های داده‌ای چون پی‌پال و یا ویزا است. توزیع بودن شبکه و استفاده از رایانه‌های سراسر جهان باعث موجب چنین خصلتی می‌شود، چرا که تعداد زیاد رایانه‌ها همیشه به معنای قدرت پردازش بیش‌تر شبکه نیست. طبیعت بلاک‌چین این است که تمام رایانه‌ها در بررسی یک تراکنش یا یک گزارش رای دهند و هر چه کامپیوتر‌ها بیش‌تر شود، رای‌دهندگان بیش‌تر و زمان طولانی‌تر خواهد بود. البته این زمان چندان طولانی نخواهد بود.

کاربردهای بلاک‌چین؛

با توجه به ماهیت انقلابی این فن‌آوری، کاربردهای بسیار زیادی برایش برشمرده شده که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌ند از؛

-    اینترنت ارزش 2

-    قراردادهای هوش‌مند  3

-    عرضه‌ی اولیه سکه 4

اینترنت ارزش؛

ما در آستانه‌ی سال 2018 میلادی، در دنیایی به سر می‌بریم که اینترنت تمام ابعاد و اکناف آن را پوشانده است و [به لحاظ معناداری آماری] فردی نیست که مستقیم یا غیرمستقیم سروکاری با اینترنت نداشته باشد. اما اینترنتی که ما می‌شناسیم ملقب است به «Internet of Information» یا «Web Information». اینترنت اطلاعات بدین معناست که در هر انتقال محتوا ، از هر گره‌ی به گره دیگر، خود محتوا 5 در حال کپی‌شدن و تکرار است. به طور مثال فضا و کارکرد ایمیل را در نظر بگیرید. هنگامی که فرد X در مکان A می‌خواهد به فرد Y در مکان B پیامی را از طریق Gmail منتقل کند، فرآیند انتقال به صورتی است که علاوه بر نسخه‌ای که در دست خود فرد فرستنده (فرد X در مکان A) باقی می‌ماند، یک نسخه‌ی دیگر از آن محتوا نزد نهاد واسط [در این‌جا Gmail] و نسخه‌ی سومی نزد گیرنده (فرد Y در مکان B) می‌ماند. درست مانند انتقال دادن دانش از فردی به فرد دیگر از طریق آموزش. بنابراین کپی‌شدن از ویژگی‌های اطلاعات در فضای اینترنتی است که ما روزانه با آن سروکار داریم. مبدعان فن‌آوری بلاک‌چین که به دنبال تحقق مفهوم ارزش در فضای مجازی و اینترنت بودند مفهوم جدیدی خلق کردند با عنوان اینترنتِ ارزش [به این مفهوم ارزش در دنیای بلاک‌چین، توکن 6 گفته می‌شود که نه می‌تواند دوباره خرج شود و نه امکان هک و جعل آن وجود دارد]. هم‌اکنون بانک‌داری الکترونیک به‌ظاهر چنین کاری را انجام می‌دهد اما همه‌اش برمبنای اعتماد به شخص ثالث است (بانک‌ها یا بانک‌مرکزی) که امکان دارد دست به خلق پولِ بی‌ربط بزند و از این تراکنش‌ها به نفع خود سود ببرد. جدای از این از مخاطراتی که نظام خدمت‌دهنده-خدمت‌گیرنده با خود دارد، امکان بلوکه‌کردن، بستن و حذف کردن است، درست همان مواردی که در تحریم‌های اخیر بر سر کشور ما آمد و سوئیفت دیگر اجازه انتقال و تبادل ارز را به ما نداد. فن‌آوری بلاک‌چین به دنبال این است که همان‌طور که بعد از انجام معامله‌ی یک کالا، فروش‌نده دیگر دست‌رسی به آن کالا ندارد، و از طرفی خریدار نیز دیگر دست‌رسی به پول هزینه‌شده برای خرید آن کالا را ندارد، این قابلیت به دنیای اینترنت وارد شود و مشکل خرج‌کردن دوباره 7 را مرتفع کنند.

قراردادهای هوش‌مند

عموما برای عقد یک قرارداد بین دو طرف باید شخص ثالث قابل اعتمادی وارد شود. مثلا بین دو تاجر بین‌المللی که قصد تجارت کالا را دارند [از آن‌جا که اعتماد و شناخت کافی بین‌شان وجود ندارد] بانک‌های دو کشور واسطه شده و از طریق اعتبار اسنادی8 ، تبادل کالای مدنظر [با همه‌ی ویژگی‌های کمی و کیفی] و تحویل پول [با توجه به میزان و زمان و دوره‌ی پرداخت] را تضمین می‌کنند تا معامله انجام شود.

قرارداد هوش‌مند پروتکلی برای تنظیم یک قرارداد است، یک معاهده‌ ی9 خاص که برای مشارکت در قرارداد، تایید یا اجرای مذاکرات و یا عمل‌کرد قرارداد، طراحی شده است. قراردادهای هوش‌مند این امکان را ایجاد می‌کنند که تراکنش‌های معتبر بدون نیاز به شخص سوم اجرا شوند. این تراکنش‌ها قابل پی‌گیری و غیرقابل برگشت هستند. قراردادهای هوش‌مند شامل تمامی اطلاعات و شرایط قرارداد هستند و تمامی اقدامات پیش‌بینی‌شده را به طور خودکار اجرایی می‌کنند. ایده‌ی ایجاد قراردادهای هوش‌مند ابتدا در سال 1994.م توسط نیک زبو 10 [رمزنگار و دانش‌مند علوم کامپیوتر] مطرح شد. مقاله‌ی کوتاه او تحت عنوان "پروتکل خدا" 11 بود[در واقع بر روی عبارت "ذرات خدا" از برنده جایزه نوبل لئون لدرمن 12 نگاشته شده بود]. او در مقاله خود، در مورد ایجاد یک پروتکل تمام‌فن‌آورانه گفت، که خدا را به عنوان شخص ثالث مورد اعتماد در میانه‌ی همه‌ی معاملات قرار می‌داد: "همه‌ی طرفین ورودی‌های خود را به خدا ارسال می‌کنند. خداوند نتایج را به صورت قابل‌اعتمادی تعیین می‌کند و نتایج را باز می‌گرداند. خداوند اختیار اقرار نهایی دارد و هیچ طرفی چیزی از ورودی‌های طرف دیگر نمی‌داند، بلکه فقط می‌تواند از ورودی‌های خود و خروجی‌ها مطلع باشد". او اصول اصلی کار را تعیین کرد ولی در آن زمان شرایط مناسب برای تحقق آن وجود نداشت. با ظهور فن‌آوری بلاک‌چین تغییرات زیادی ایجاد شد. ظهور اتریوم، قراردادهای هوش‌مند را همگانی کرد و انگیزه بیش‌تری برای انجام معاملات ایجاد کرد. اصول کار قراردادهای هوش‌مند را می‌توان با ماشین‌های فروش مقایسه کرد. آن‌ها تنها دستورالعمل‌هایی را که دریافت می‌کنند به صورت خودکار اجرا می‌کنند. در ابتدا، دارایی‌ها و شرایط قرارداد به صورت کد درآمده و در یک زنجیره‌ی بلوک قرار می‌گیرند. این قرارداد بین گره‌های شبکه، کپی و توزیع می‌شود. به محض ارسال فرمان، قرارداد مطابق با شرایط قرارداد اجرا شده و برنامه به طور خودکار اجرای تعهدات را بررسی می‌کند. فرض کنید در مکانی وای‌فای اینترنت روشن است و کسی که اینترنت نیاز دارد از جلوی آن ساختمان عبور می‌کند و وای‌فای را می‌بیند. ممکن است صاحب مودم وای‌فای بیش‌تر از اینترنت ثابت استفاده کند و در بیش‌تر موارد استفاده‌ی چندانی نداشته باشد و ترافی اینترنت‌ش بدون مصرف باشد. بر همین اساس تمایل دارد تا ترافیک‌ش را ولی نمی‌تواند در بازار عرضه کند و به مشتری بدهد چرا که این چنین بستر و امکانی در بازار فراهم نیامده است ولی در قرارداد هوش‌مند می‌توان این کار را کرد. می‌توان یک قرارداد هوش‌مند تعریف کرد و طرف یک قرارداد هوش‌مند روی گوشی‌اش ران کند و با زدن تایید آن پسورد اختصاصی که برای فرد تولید شده اجرا می‌شود و به اینترنت دست‌رسی پیدا می‌کند، حجم ترافیک آن اندازه‌گیری می شود و متناسب با قیمتی که تعیین می‌شود از کیف پول اتریوم متقاضی [در این‌جا ره‌گذر] کسر و به کیف پول فروش‌نده واریز می‌گردد. بنابراین می‌توان کسب‌وکارهایی را شکل داد که دو طرف معامله به هیچ وجه یک‌دیگر را ندیده و نمی‌شناسند. به طور مثال: می‌توان قراردادی ترتیب داد که اگر فردی [مثلا حتی در مکزیک] بازدید یا رتبه‌ی سایت فردی دیگر [مثلا در هند] را به مقدار مشخصی رساند از حساب فرد هندی x مقدار کسر و به کیف پول فرد مکزیکی x مقدار واریز شود، درحالی که آن دو هم‌دیگر را نمی‌شناسند و در ضمن نمی‌توانند در صورت اجرای قرارداد جلوی واریز پول را بگیرند. این خاصیت بلاکچینی بودن آن سیستم است و مشکل اعتماد را حل می‌نماید. از کاربردهای مهم قراردادهای هوش‌مند؛ زنجیره‌ی تامین و پرداخت، انتخابات، مدیریت، نظام بانکی [به‌خصوص در مورد وام‌دهی نظیر‌به‌نظیر13 ]، املاک، اینترنت اشیا، بیمه و سلامت و... .

عرضه‌ی اولیه سکه

عرضه‌ی اولیه‌ی سکه یا آیکو یک مفهوم نوظهور در پروژه‌های سرمایه‌گذاری جمعی 14 در صنعت ارزهای دیجیتال و فن‌آوری بلاک‌چین است و در واقع عرضه اولیه کوین است و زمانی برگزار می‌شود که یک شرکت بخواهد ارز دیجیتال خودش را با هدف تامین سرمایه منتشر کند. در این روی‌داد معمولا تعداد مشخصی کوین منتشر می‌شود. در نتیجه‌ی این روی‌داد شرکت، سرمایه‌ی لازم برای توسعه‌ی محصول را کسب می‌کند و مشتریان هم سهام خود را دریافت می‌کنند و مالکیت کامل این سهام را  بدست می‌آورند. سهام‌داران می‌توانند این سهام را با هدف استفاده از خدمات نگه دارند و یا برای کسب سود اقدام به فروش کنند. فرق این نوع سهام‌داری با سهام‌داری سنتی در این است که سهام‌های سنتی برای فروش نیاز به تایید و نظارت سازمان بورس‌و‌اوراق‌بهادار دارند در حالی‌که برای این نوع سهام‌داری که بیش‌تر شبیه مجوزی برای استفاده از خدمات خاصی در فضای زنجیره‌ی بلوک است، این‌طور نیست. عرضه‌ی اولیه به این صورت است که شخصی [حقیقی یا حقوقی] به سرمایه‌گذاران، چندین واحد از یک ارز دیجیتال جدید یا توکن را در مبادله با ارزهایی مانند بیت‌کوین یا اتریوم پیش‌نهاد می‌کند. ICها از سال 2013 میلادی برای حمایت مالی توسعه ارزهای دیجیتال جدید استفاده می‌شود. توکن‌های از پیش ایجاد شده در صورت وجود تقاضا برای آن‌ها می‌توانند به راحتی در مبادلات خرید و فروش شوند. با موفقیت اتریوم، برای توسعه یک پروژه ارز دیجیتال‌ش از طریق انتشار توکن که به نحوی در پروژه ادغام شده است، از ICO بیش‌تر استفاده می‌شود. اولین ارز رمزنگاری‌شده توزیع شده  توسط ICO ارز Ripple بوده است. در اوایل سال 2013 آزمایش‌گاه  Rippleشروع به توسعه Ripple به نام نظام پرداخت کرد و حدود 100 میلیارد توکن ایجاد کرد و برای تامین سرمایه توسعه پلتفرم Ripple، این توکن‌ها را به فروش گذاشت. در اواخر سال 2013، Mastercoin  وعده داد که یک لایه در بالای بیت‌کوین ایجاد کند تا قراردادهای هوش‌مند را اجرا کند و معاملات بیت‌کوین را توکن‌سازی کند. توسعه دهنده حدود یک میلیون توکن Mastercoin  را در برابر بیت‌کوین فروخت و حدود 1 میلیون دلار دریافت کرد. چندین ارز رمزنگاری شده دیگر با ICO تأمین مالی شده است، به عنوان مثال، Lisk، که سکه‌های خود را در حدود 5 میلیون دلار در اوایل سال 2016 فروخت. با این حال اتریوم از بقیه برجسته‌تر است. در اواسط سال 2014 بنیاد ETH، اتریوم را در برابر 0.0005 بیت‌کوین فروخت. با این کار، آن‌ها تقریبا 20 میلیون دلار دریافت کردند که یکی از بزرگ‌ترین تامین مالی‌های حال حاضر  به شمار می رود که به عنوان پایه سرمایه‌ای برای توسعه اتریوم به حساب می آید. اتریوم علاوه بر این که قدرت قراردادهای هوشمند را نشان داد، دری برای نسل جدیدی از ICO نیز گشود. از آنجا که مدل فعلی ICO ها نوسانات قیمتی شدیدی دارد و برای هر پروژه‌ای مناسب نیست لذا مدلی جدید برای کاهش این نوسانات ارائه شده است که می‌تواند این نوسانات را به مقدار قابل‌توجهی کاهش دهد. این مدل جدید دو تفاوت اصلی با مدل فعلی دارد. از آن‌جا که بیش‌تر نوسانات قیمت ارزهای رمزنگاری مربوط به معاملات سفته‌بازان در بازار ثانویه است لذا در مدلِ جدیدِ ارز رمزنگاری‌شده، فقط بازار اولیه‌ای وجود دارد که توسط مالک پروژه میزبانی می‌شود و قیمت هر سه ماه یک بار تغییر می‌کند و به روز می‌شود. برای اطمینان از این‌که شخصی از هر دو طرف برای معامله وجود دارد باید هم‌واره مقداری رزرو از هر دو ارز برای معامله وجود داشته باشد. این به این معنی است که مالک پروژه برای ثبات قیمت بازارسازی می‌کند؛ در یک مورد خاص، 40% از کوین به صورت رزرو برای خرید در بازار نزد مالک پروژه نگه داشته شد تا در صورت افزایش تقاضا کوین‌ها عرضه شوند و در صورت افزایش عرضه توسط سرمایه‌گذاران این کوین‌ها از سرمایه‌گذاران خریده شود تا از کاهش قیمت جلوگیری شود. در این صورت تا زمانی که مالکان مقدار رزرو داشته باشند قادر خواهند بود  قیمت را تثبیت کنند.

ایکوها به عنوان یک جای‌گزین برای تامین مالی جمعی در نظرگرفته شده‌اند و در حال تغییر نحوه‌ی تامین سرمایه‌ای هستند ورای سیستم‌های موجود است. با این حال،ICO  تبدیل به ابزاری شده است که می‌تواند نه تنها پول بلکه کل نظام مالی را متحول کند. توکن ICO می‌تواند اوراق بهادار و سهام آینده باشد.

کلام پایانی؛

بخواهیم و بپسندیم یا نه، بخش‌های مالی و پولی، دنیای تجارت، شکل و شیوه‌ی حکم‌رانی [اعم از برگزاری انتخابات، پاسخ‌گویی دولت به مردم، شفافیت عمل‌کرد مسئولین برای مردم و ...] وارد فاز پوست‌اندازی شده است. سال 2017 میلادی را می‌توان [هم به دلیل اقبال سوداگران و (با تاخیر) اقتصاددانان و تحلیل‌گران بازار به پدیده‌ی بیت‌کوین و در نتیجه رشد عجیب قیمت آن، و هم به دلیل انتشار ارزهای متعدد دیجیتالی در ظرفِ کوتاه زمانی] نقطه‌ی عطف این تحول انگاره 15ای برشمرد. گرچه اکنون تبِ همایش‌ها و پربسامدترین کلمات در گپ‌و‌گفت‌های مالی و پولی حول مدار واژه‌ی بیت‌کوین در گردش است، اما با توجه به نسبت بین بلاک‌چین و بیت‌کوین که هم‌چون اینترنت و ایمیل است، باید اذعان داشت که؛

«شایسته است که بیت‌کوین را دنبال کرد، اما بایسته است تا بلاک‌چین را آموخت».

فن‌‌آوری بلاک‌چین را می‌توان «ستون‌فقرات» برای یک لایه تراکنش‌ها در نسل جدیدی از اینترنت توصیف کرد. بیان آقای الکس تاپ‌اسکات 16 در کتاب اخیرش 17 شاید دقیق‌ترین عبارات در عظمت و نقش تحول‌آفرینِ‌ فن‌آوری بلاک‌چین باشد؛

«به نظر می‌رسد دیگر بار، غول فن‌آورانه، از بطری خود بیرون رانده شده است. این غول چراغ جادو، توسط شخص یا اشخاصی ناشناخته، با انگیزه‌های نامعلوم، در زمانی نامطمئن از تاریخ، احضار شده است. اینک این غول در خدمت ماست برای آزمودن فرصتی دیگر جهت تبدیل شبکه‌ی قدرت اقتصادی و ترتیبات قدیمیِ مسائل انسانی به وضعی به‌تر، البته اگر محقق‌ش نمائیم».

بنابر آن‌چه رفت، شرط اصلی بهره‌گیری درست از این قدرت و گذار ایمن از این تحول انگاره‌ای ابتدا شناخت و سپس تنظیم‌گری این پدیده‌ی نوظهور و انقلابی است.


  1- Walet
  2-Internet of Value
  3-Smart Contracts
  4-Initial Coin Offering
  5-Content
  6-Token
  7-Double Spending
  8-Letter of Credit (LC)
  9-Protocol
  10-Nick Szabo
  11-The God Protocol
  12-Leon Lederman
  13-Peer-to-Peer Lending (P2P Lending)
  14-Crowdfunding
  15-Paradigm Shift
  16-Alex Tapscott
  17-Blockchain Revolution: How the Technology Behind Bitcoin is Changing Money, Business, and the World

 

کانال تلگرام

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت

Hekmat_ac@

 

مأموریت پژوهشکده

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، سازمانی است یادگیرنده ،دانش بنیان، آینده نگر و منحصر به فرد در سطح کشور، ‌متکی به نیروی انسانی متعهد، جوان و بهره مند از دستاوردهای نوین علمی که از طریق شناسایی،‌ جذب، تربیت، شبکه سازی و نگهداشت نیروی انسانی و نیز توسعه و کاربردی نمودن دانش سیاستگذاری که در جهت کارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران سازماندهی شده است.
این پژوهشکده با التزام به مبانی حکمی و ارزشهای انقلاب اسلامی و اخلاق اسلامی و پایبند به منافع عامه، بهبود مستمر و توسعه دانش سیاستگذاری ایرانی- اسلامی را سرلوحه خویش قرارداده و از طریق ایده پردازی، کادرسازی، نهادسازی و با ایجاد ارتباطات موثر بامراکز اصلی سیاستگذاری پاسخگوی نیازهای سیاستگذاران بوده و در جهت تحقق آرمانهای انقلاب و نظام گام بر میدارد.

معرفی پژوهشکده

 پژوهشکده  سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط جمعی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با هدف اصلی کارآمدسازی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و حل مسأله تأسیس شده است

http://hekmatac.ir/images/1421587489_mail-32.pngاین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

http://hekmatac.ir/images/1421587498_phone-32.png021-66974328