محمد عبدالحسین زاده

نحوه حمایت دولت از صنایع چگونه باید باشد؟ آیا برای حمایت از صنایع و کارگاه‌های تولیدی دولت تنها بایستی حمایت‌های مالی را انجام دهد؟ در عرصه‌های مختلف مثل اقتصاد، فرهنگ، هنر و ... دولت چگونه بایستی اداره این عرصه‌ها را انجام دهد؟ چرا با وجود حمایت‌های مالی فراوان دولت از صنایع و شرکت‌ها و کارگاه‌های تولیدی بازهم با پدیده ورشکستگی و عدم رونق صنایع روبه‌رو هستیم؟ چرا با وجود حمایت‌های فراوان مالی از کارگاه‌ها و شرکت‌های تولیدی بازهم این شرکت‌ها سودآور نمی‌شوند و یا کیفیت محصول آن‌ها بالا نمی‌رود؟ آیا تنها ابزار دولت بحث بودجه و تسهیلات و حمایت‌های مالی است؟. این‌ها برخی سؤالات و چالش‌های اساسی کشور هستند که می‌توان از دریچه ابزار خط‌مشی به آن‌ها نگاه آسیب شناسانه کرد. این سؤالات ناظر به بحث ابزارهای خط‌مشی و حکمرانی است و اینکه دولت چه ابزارهایی را برای مدیریت عرصه‌های مختلف کشور و اجرای سیاست‌های کلان به کار گیرد. در این یادداشت به‌طور خلاصه مباحث مقدماتی و اولیه ابزارهای خط‌مشی عمومی معرفی می‌شوند.

ضرورت بحث ابزارهای خط‌مشی عمومی

مقام معظم رهبری در خصوص نگاه و رویکرد علمی داشتن به مسائل سیاستی کشور بیان می‌دارند: «فرض بفرمایید در مسائل اقتصادی کشور، ما این‌همه راجع به مسائل اقتصادی حرف می‌زنیم، همه هم تصدیق می‌کنند؛ اقتصاد مقاومتی را مطرح کردیم، همه هم از صدر تا ذیل تأیید می‌کنند، تصدیق می‌کنند، برایش جلسه و کمیته و کمیسیون و مانند این‌ها هم تشکیل می‌دهند، [امّا] آن­چنان­که بایدوشاید کار پیش نمی‌رود. خب اشکال کجا است؟ یک گره‌ علمی وجود دارد؛ این گره‌ علمی را چه کسی باید باز کند؟ شما که در دانشگاه هستید باید باز کنید. یا مسئله‌ی اشتغال. ما امسال اشتغال را مطرح کردیم، بحث کردیم؛ تولید ملّی و اشتغال. «اشتغال» یا «تولید ملّی» یک فکر است، همه هم می‌خواهند این کار را انجام بدهند، تلاش‌هایی هم می‌کنند. من اوّل سال در سخنرانی گفتم؛ یعنی کاری را که دولت کرده بود به افکار عمومی گزارش دادم؛ هفده هزار میلیارد تومان برای کارگاه‌های کوچک یا متوسّط یا چه صرف کردند تا کمک کنند که بلکه راه بیفتند، لکن اثر مطلوب را نبخشید. اشکال کار کجا است؟ شبیه این کار در دولت قبل هم انجام گرفته بود، شبیه این کار در دولت هشتم هم انجام گرفته بود؛ نمی‌شود. چرا نمی‌شود؟ خب یک اشکال علمی دارد؛ لابد یک اشکالی در کار هست، گرهی هست؛ این گره، گره علمی است؛ این کجا باید باز بشود؟ در دانشگاه (بیانات در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها، 31/03/1396). جمله ایشان ناظر به این است که بایستی به برنامه‌ها و خط‌مشی‌های دولت نگاه علمی داشت و آن‌ها را از دریچه بحث‌های تخصصی علمی نگاه کرد. یکی از لنزهایی که به وسیله آن می‌توان مباحث و اقدامات حوزه خط‌مشی گذاری را تحلیل کرد، لنز ابزارهای خط‌مشی عمومی است.

در دهه‌های اخیر متخصصان حوزه خط‌مشی عمومی بیان می‌کنند که گزاف نیست که اگر گفته شد، فرآیند خط‌مشی گذاری عمومی یعنی ابزارهای خط‌مشی عمومی. از نگاه این متخصصان یکی از مهم‌ترین اجزای اصلی دولت‌ها و حکومت‌های مدرن طیف وسیعی از ابزارهایی است که در کنار هم جعبه‌ابزار خط‌مشی دولت را تشکیل می‌دهند و دولت از طریق آن جعبه‌ابزار، راه‌حل‌ها و اقدام‌های مناسب برای حل مشکلات سیاسی و سیاستی را پیدا می‌کند (Howlett, 2011). مسئله ابزار خط‌مشی و حکمرانی یک مفهوم اساسی و مرکزی برای درک تغییر شکل حکمرانی است. بینش سیاسی و اجتماعی داشتن نسبت به ابزارهای خط‌مشی کمک شایانی به فهم رویکردهای جدید حکمرانی می‌کند (Le Galès, 2011). موضوع مطالعه در ابزار خط‌مشی این است که افراد یا سازمان‌های دولتی از چه طریق و چگونه به‌طور آگاهانه بر فرآیندهای اجتماعی تأثیرگذار باشند و بتوانند اهداف مدنظر خودشان را محقق کنند (Montjoy & O'Toole, 1991).. خط‌مشی گذاران وقت زیادی را صرف تدوین و تحلیل خط‌مشی و تصمیم‌گیری می‌کنند، درحالی‌که برای اجرای آن و انتخاب ابزارهای مناسب، بحث و کارشناسی‌های دقیق صورت نمی‌گیرد. به‌عنوان‌مثال زمان زیادی را صرف تدوین برنامه‌های اصلاح نظام اداری می‌کنند ولی در عمل تنها ابزاری که استفاده می‌کنند، ابزار قانونی و آیین‌نامه‌ای و اصلاح از بالا به پایین است و در مورد دیگر ابزارها فکر نمی‌کنند. بیشتر مصوبات مجلس و هیئت دولت در خصوص ابزارها سکوت کرده‌اند و اگر هم بحث ابزار را مطرح کردند بیشتر بر ابزارهای قانونی و یا اقتصادی تأکید کرده‌اند.

یکی دیگر از مشکلات فرآیند خط‌مشی عمومی، اجرا نشدن خط‌مشی‌ها می‌باشد. به دلیل نامناسب بودن ابزارهای مورداستفاده، خط‌مشی‌ها و سیاست‌های کلان در میدان عمل تحقق نمی‌یابند. به‌عنوان‌مثال می‌خواهیم که مشکل رکود مسکن و وضعیت بازار مسکن را بهبود دهیم، می‌رویم سراغ ابزار وام، درحالی‌که این ابزار جواب نمی‌دهد و وام و نقدینگی زیادی وارد جامعه می‌شود ولی باز هم وضعیت مسکن حل نمی‌شود.

با توجه به مطالبی که بیان شد، یکی از مسائل مهم در حوزه خط‌مشی عمومی، ابزارهای خط‌مشی هست. دانش‌پژوهان حوزه خط‌مشی، اساتید، خط‌مشی گذاران و مسئولان و کارگزاران نظام بایستی با مفهوم ابزار خط‌مشی و گونه شناسی و نحوه انتخاب و کاربرد ابزارها آشنا باشند تا بتوانند خط‌مشی‌های دولت را اجرا و اهداف موردنظر دولت و نظام را تحقق بخشند.

مفهوم شناسی ابزار خط‌مشی عمومی

یکی از موضوعات مهم و موردتوجه در عرصه اداره امور کشور، موضوع ابزارهای خط‌مشی است. هریک از رویکردهای اداره امور عمومی، بر اساس مبانی و اصول پذیرفته‌شده، ابزارهای خاصی را به‌منظور تدوین و اجرای خط‌مشی‌ها به کار می‌گیرند. به‌بیان‌دیگر، موضوع اداره امور عمومی موجب شکل‌گیری مکاتب فکری مختلفی شده است و هر مکتبی با اولویت‌بندی ابزارهای خط‌مشی ضمن توجه و تأکید بر برخی از آن‌ها، سايرين را يا نفی يا در درجات پايین اهمیت قلمداد نموده‌اند.

تعریف جامعه‌شناسانه از ابزارهای خط‌مشی عمومی از نظر هود (1986)، هال (1993) و لیندر و پیترز (1990) عبارت است از: یک شیوه و وسیله‌ای که هم فنی و اجتماعی است و به دنبال سازماندهی روابط میان دولت و بازیگران خاص از طریق نمایندگی است. ابزار یک نوع خاصی از نهاد است یک وسیله فنی با هدف عمومی حمل یک مفهوم سیاسی اجتماعی حمایت شده و ارتباط دارنده با مفهوم تنظیم گری است (Capano& Lippi, 2017). به‌طور خلاصه می‌توان بیان کرد که ابزارهای خط‌مشی نیروهای محرکه صریح یا ضمنی هستند که در خط‌مشی وجود دارند و احتمال هماهنگی اقدامات در رسیدن به اهداف خط‌مشی را میسر می‌سازند (Howlett & Ramesh, 2009).

موضوع مطالعه در ابزار خط‌مشی این است که افراد یا سازمان‌های دولتی از چه طریق و چگونه به‌طور آگاهانه بر فرآیندهای اجتماعی تأثیرگذار باشند و بتوانند اهداف مدنظر خودشان را محقق کنند (Montjoy & O'Toole, 1991).. درباره گرایش‌ها و جهت‌گیری‌های پژوهشی در حوزه ابزارهای خط‌مشی و حکمرانی می‌توان یک تقسیم‌بندی سه‌گانه انجام داد که عبارت است از:

  • در دهه 1980 اندیشمندان علوم سیاسی و جامعه شناسان تمرکزشان در مطالعات ابزار خط‌مشی بر روی مطالعه قانون‌گذاری و ظرفیت نهادها، بخش‌ها و گروه‌های سیاسی در اجرای خط‌مشی‌هاست.
  • دومین دوره برای سال‌های 2000 است که ابزارهای خط‌مشی بیشتر با رویکرد تغییر نقش دولت‌ها و اصلاح بخش عمومی و انقلاب تکنولوژیکی که اتفاق افتاده بود، تحلیل می‌شد. همچنین شکل‌گیری مفاهیم جدیدی چون جهانی‌شدن و اروپایی شدن نیز تأثیراتی در حوزه مطالعات خط‌مشی گذاشت. در این دوره به جای تأکید بر ابزارهای کنترلی و دستوری بیشتر رویکردهای تعاملی و مشارکتی و شهروند محوری توجه می‌شد.
  • دوره سوم، محققان ابزارها را به‌عنوان مفهوم سازمان دهنده که گاهی اوقات به‌عنوان سبک جدید حکمرانی در نظر گرفته می‌شد، به کار می‌بردند. در این دوره، قوانین نرم و ابزارهای خط‌مشی نرم گسترش پیدا می‌کند. همچنین در این دوره توجه ویژه‌ای به رویکرد شبکه‌ای و ابزارهای شبکه‌ای می‌شود که متناسب با رویکرد جدید حکمرانی است (Le Galès, 2011).

ضرورت طراحی ابزارهای بومی حکمرانی و خط‌مشی عمومی

در پایان و نتیجه‌گیری بایستی بیان شود که نهاد حکومت و کنش‌های آن، اجزای جدایی‌ناپذیر زندگی اجتماعی را تشکیل می‌دهد. از این کنش‌ها، تحت عنوان خط‌مشی عمومی یاد می‌شود. حکومت، نقش‌ها و کارویژه‌های خود را از طریق تنظیم خط‌مشی‌ها و طراحی ابزارهای متناسب به‌پیش می‌برد. فهم دقیق و جامع ابزارهای خط‌مشی باعث می‌شود که از نگاه کلیشه‌ای و تک ابزاری خارج شد و با دامنه وسیعی از ابزارها آشنا شد و از آن‌ها در عرصه‌های مختلف خط‌مشی گذاری استفاده کرد.

ابزارهای خط‌مشی‌های عمومی، از منظر رویکردها، روش‌ها، اهداف و موضوعات، متنوع و گوناگون هستند؛ می‌توان در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی (صنعتی و فناوری، پولی و مالی)، اجتماعی، آموزشی و فرهنگی، زیست‌محیطی، انرژی، شهری (مانند حمل‌ونقل و شهرسازی) و بهداشتی ابزارهای اختصاصی طراحی کرد. نکته اساسی این است که در تمامی این حوزه‌ها، انسان و اجتماعات انسانی در کانون تمرکز سیاست‌گذاران قرار می‌گیرد. در بسیاری از ابزارهای خط‌مشی، می‌توان این پرسش را مطرح نمود که چگونه با ایجاد تغییراتی در رفتار انسان‌ها و اجتماعات، می‌توان فواید و عوایدی را نصیب افراد و کل جامعه کرد؟. بنابراین می‌توان بیان داشت که طراحی ابزارهای خط‌مشی از نوع سخت و نرم یکی از وظایف اصلی حاکمیت به منظور تحقق حکمرانی و اداره مؤثر و کارآمد جامعه است که بایستی بیش از پیش در فرآیند خط‌مشی عمومی موردتوجه قرار گیرد.

طراحی ابزارهای خط‌مشی عمومی تا حد زیادی وابسته به نظریه دولت و ایدئولوژی حاکمیت است. چارچوب و بستر کلی ابزارهای خط‌مشی عمومی در روابط تعاملی دولت و جامعه نهفته است. بین خط‌مشی‌ها و ابزارها با اصول و بنیان‌های فلسفی مکاتب و به‌خصوص نگاه به دولت و کارویژه‌های آن، ارتباط غیرقابل‌گسستی وجود دارد. خط‌مشی عمومی و ابزارهای آن‌ ارزش‌بنیان هستند و مبتنی بر اصول، ارزش‌ها و عقلانیت دولت و جامعه‌ی هدف شکل می‌گیرد. در جمهوری اسلامی ایران که دارای مکتب و ایدئولوژی منبعث از اسلام است نیز بایستی به موضوع ابزارهای خط‌مشی عمومی و طراحی ابزارهای بومی در راستای حکمرانی اسلامی توجه ویژه شود.

کانال تلگرام

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت

Hekmat_ac@

 

مأموریت پژوهشکده

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، سازمانی است یادگیرنده ،دانش بنیان، آینده نگر و منحصر به فرد در سطح کشور، ‌متکی به نیروی انسانی متعهد، جوان و بهره مند از دستاوردهای نوین علمی که از طریق شناسایی،‌ جذب، تربیت، شبکه سازی و نگهداشت نیروی انسانی و نیز توسعه و کاربردی نمودن دانش سیاستگذاری که در جهت کارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران سازماندهی شده است.
این پژوهشکده با التزام به مبانی حکمی و ارزشهای انقلاب اسلامی و اخلاق اسلامی و پایبند به منافع عامه، بهبود مستمر و توسعه دانش سیاستگذاری ایرانی- اسلامی را سرلوحه خویش قرارداده و از طریق ایده پردازی، کادرسازی، نهادسازی و با ایجاد ارتباطات موثر بامراکز اصلی سیاستگذاری پاسخگوی نیازهای سیاستگذاران بوده و در جهت تحقق آرمانهای انقلاب و نظام گام بر میدارد.

معرفی پژوهشکده

 پژوهشکده  سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط جمعی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با هدف اصلی کارآمدسازی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و حل مسأله تأسیس شده است

http://hekmatac.ir/images/1421587489_mail-32.pngاین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

http://hekmatac.ir/images/1421587498_phone-32.png021-66974328