امیر رجایی

"علوم انسانی هوای تنفسی مجموعه‌های نخبه کشور است که هدایت جامعه را بر عهده دارند. بنابراین، آلوده یا پاک بودن این هوای تنفسی بسیار تعیین کننده است" (بیانات رهبر انقلاب در دیدار با جمعی از مسئولان و دست‌اندرکاران جشنواره‌ی مردمی فیلم عمار مورخ 1/12/1391) .

امروزه نقش علوم انسانی در جهت‌بخشی به، و نیز ایجاد تحول و نوسازی در نظام آموزشی کشور بسیار ممتاز و حائز اهمیت است 1. با توجه به اهمیت بسیار زیاد علوم انسانی و تأثیرگذاری آن بر سیاست‌گذاری‌های کلان کشور، وضعیت و سلامت این علوم در رسیدن کشور به اهداف کلان ترسیم شده در حوزه علم و فناوری بسیار مهم خواهد بود. اکنون چندین سال است که بسیاری از صاحب‌نظران جامعه علمی و اساتید کشور از وضعیت کنونی علوم انسانی گلایه‌مندند و در محافل گوناگون آن را ابراز کرده‌اند، که در صدر آن می‌توان به محافل جامعه علمی کشور با رهبر انقلاب اشاره کرد. محورهای اصلی در نقدهای ایراد شده بر علوم انسانی توسط صاحب‌نظران و اساتید دانشگاهی عبارتند از:

  • ضرورت به روز رسانی رشته‌ها (ایجاد رشته‌های جدید مورد نیاز اعم از چند رشته‌ای، میان‌رشته‌ای، بین رشته‌ای، و میان‌حوزه‌ای)،  
  • ضرورت به روز رسانی سرفصل‌ها و مواد آموزشی، و
  • ضرورت اسلامی سازی محتوای رشته‌ها (مانند فلسفه، روانشناسی، جامعه‌شناسی و ...)

چرا که اکنون قریب به چند دهه است که بسیاری از رشته‌های علوم انسانی، چه به لحاظ سرفصل‌ها و مواد آموزشی و چه به لحاظ ایجاد رشته‌های جدید مورد نیاز جامعه، همگام با دستاوردهای علمی جدید جهانی مورد بازنگری قرار نگرفته‌اند 2. هم‌چنین، مبانی و مبادی نظری بسیاری از رشته‌ها در علوم انسانی نظیر فلسفه، جامعه‌شناسی و روانشناسی مبتنی بر جهان‌بینی مادی و غیرتوحیدی و بعضا در تعارض با مبانی نظری اسلامی و فرهنگ اسلامی-ایرانی است. لذا، ضرورت اکتفا نکردن به تقلید صرف از جهان غرب و تلاش در راستای اجتهاد علمی و رهایی از اسارت علمی و نظری در حوزه علوم انسانی بسیار حائز اهمیت است.
 اکنون قریب به هشت سال است -از سال 1388 تا کنون- که رهبر انقلاب ضرورت تحول و ارتقا در علوم انسانی را مطرح و طی سالیان گذشته به طور مستمر بر آن تأکید کرده‌اند. پیرو تأکید مقام معظم رهبری، شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه 650 مورخ 21/7/ 1388، آیین‌نامه شورای تخصصی تحول و ارتقاء علوم انسانی را به تصویب رساند و این شورای تخصصی به عنوان یکی از شوراهای اقماری شورای عالی انقلاب فرهنگی موجودیت یافت. از نتایج مثبت این اقدام می‌توان به تدوین نقشه جامع علمی کشور و گنجانده شدن موارد متعددی متناظر با تحول و ارتقای علوم انسانی در آن اشاره نمود. لذا، در نقشه جامع علمی کشور –که یک سند بالادستی مهم، جهت‌بخش و اثرگذار در حوزه سیاست‌گذاری علم و فناوری محسوب می‌شود- موضوع تحول و ارتقای علوم انسانی نمود و تجلی قابل قبولی یافت. اما، برای پیاده‌سازی و عملیاتی نمودن این سند بالادستی، تا کنون اقدامات درخور توجهی صورت نپذیرفته است. مصداق این مدعا را می‌توان در نحوه نگارش برنامه‌های پنج ساله توسعه پنجم و ششم –به عنوان عالی‌ترین سند سیاستی و اجرایی در سطح حکومت- یافت.

با مرور اجمالی متن برنامه ششم توسعه –نگارش یافته در دولت یازدهم- مشاهده می‌شود که در آن به موضوع تحول و ارتقای علوم انسانی هیچ گونه اشاره‌ای نشده است. این خود نبود عزم جدی در مسئولان رده بالای اجرایی کنونی کشور را در تحقق بخشیدن به این موضوع به خوبی نمایان می‌سازد. با این وجود، در متن برنامه‌ پنجم توسعه –نگارش یافته در دولت دهم- بندهایی آمده است که ناظر بر تحول و ارتقای علوم انسانی است. در دولت دهم، تلاش شد تا مبتنی بر 31 اقدام‌ عملی نقشه جامع کشور که ناظر بر تحول و ارتقای علوم انسانی بودند، بندهایی در این راستا در متن برنامه پنجم توسعه گنجانده شود. با بررسی چگونگی پرداختن برنامه پنجم توسعه به مقوله تحول و ارتقای علوم انسانی به نکاتی برمی‌خوریم که در ادامه بیان می‌گردند.

اولین نکته میزان پوشش دادن اقدام‌های 31 گانه مذکور در متن برنامه پنجم توسعه است. در متن برنامه پنجم توسعه فقط به 12 اقدام اشاره شده است و 19 اقدام مغفول مانده است. نکته دوم چگونگی پوشش دادن این اقدام‌هاست. در متن برنامه پنجم توسعه اشاره‌ای کوتاه، گذرا و ناقص به برخی از این اقدام‌ها شده است، به نحوی که سبب شده است تا متن موجود در برنامه پنجم توسعه بعضا کلی‌تر از سند بالادستی آن (نقشه جامع علمی کشور) گردد. در حالی که برنامه‌های پنج ساله توسعه بایستی بستری برای پیاده‌سازی و تحقق سیاست‌های موجود در اسناد بالادستی خود باشند، و در نتیجه در راستای عملیاتی کردن سیاست‌های مذکور از عینیت بیش‌تری برخوردار و دارای جزئیات چگونگی پیاده‌سازی سیاست‌ها باشند. شاید این امر ناشی از ضعف و تجربه اندک ما در خصوص چگونگی نگارش برنامه‌های پنج‌ساله توسعه و نبود یک چارچوب و دستورالعمل در این زمینه است. سومین نکته دشواری‌ها و پیچیدگی‌های موجود در خصوص تبیین مفاهیم مرتبط با مبانی نظری اسلامی و فرهنگ اسلامی-ایرانی است که مستلزم کار و صرف وقت بسیار است. به عنوان مثال، هم در نقشه جامع علمی کشور (در قالب اقدام‌های 31 گانه مذکور) و هم در متن برنامه پنجم توسعه، اصطلاح‌ها و عباراتی متناظر با تحول و ارتقای علوم انسانی به کار رفته است که نیازمند تعریف، شناسایی، و یا تبیین مصداق‌های مربوطه هستند، از قبیل«آموزه‌ها و ارزش‌های دینی و هویت اسلامی».

هرچند تا کنون اقداماتی در خصوص تحول و ارتقای علوم انسانی صورت گرفته است، اما با توجه به اهمیت و فوریت این موضوع اندک می‌نماید. به عنوان مثال‎، با شکل‌گیری کارگروه‌های تخصصی رشته‌های مختلف در شورای عالی تحول و ارتقای علوم انسانی، در بسیاری از این رشته‌ها سرفصل‌های دروس مورد بازنگری قرار گرفته‌اند، اما در خصوص تولید محتوا و مواد آموزشی - که نیاز مبرم جامعه علمی کشور در برهه زمانی کنونی است- کار چندانی انجام نشده است.

با توجه به مطالبی که بیان شد، در ادامه مواردی برای بهبود و تسریع در روند تحول و ارتقای علوم انسانی بیان می‌شوند. به نظر می‌رسد که اصلی‌ترین چالش پیش روی شورای تحول و ارتقای علوم انسانی زمان‌بر بودن جنس فعالیت‌ها و وظائف این شوراست. فعالیت‌هایی نظیر به روز‌رسانی محتوایی و ساختاری رشته‌های حوزه علوم انسانی و تهیه محتوای آموزشی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی کاری است که مستلزم صرف وقت و انرژی و فراهم آوردن منابع مالی مورد نیاز است. لذا، یکی از مهم‌ترین موانع پیش رو می‌تواند چند شغله بودن اعضای کارگروه‌ها و در نتیجه اختصاص ندادن زمان کافی به منظور دست یافتن به اهداف شورای تحول و ارتقای علوم انسانی باشد. لذا، تهیه جدول زمان‌بندی پیشرفت کار و التزام عملی به آن، و نیز انتشار گزارش عملکرد توسط تمامی کارگروه‌ها و به طور کلی اهتمام نسبت به ارزیابی و نظارت بر حسن انجام وظائف محوله از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود.

هم‌چنین، با بررسی اهداف، وظایف و اختیارات مصوب مندرج در متن آیین نامه شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در‌می‌یابیم که این موارد به صورتی کلی و آرمانی نگارش یافته‌اند، و نیازمند آن هستند تا با عینیت و جزئیات بیش‌تر تشریح گردند. لذا، به منظور تحقق بخشیدن به اهداف کلان و متعالی مصوب این شورا، می‌توان موارد زیر را پیگیری نمود:

  1.  پایش مداوم تغییر و تحولات، نوآوری‌ها و دستاورد‌های جدید جهانی در حوزه رشته‌های علوم انسانی و تطبیق ‌آن‌ها با شرایط و نیاز‌های داخلی؛
  2.  تهیه و تدوین سر فصل‌های جدید در رشته‌های علوم انسانی مطابق با دستاورد‌ها و اقتضائات جدید جهانی، متناسب با زمینه‌ها و نیازهای بومی ‌و اسلامی ‌کشور؛
  3.  ایجاد و راه اندازی رشته‌های جدید در حوزه علوم انسانی (اعم از بین‌رشته ای، میان‌رشته ای، و چندرشته ای)؛
  4.  نگارش و تدوین محتوای درسی بر اساس سر فصل‌های جدید رشته‌های علوم انسانی؛
  5.  تربیت و به کارگیری نیروهای متعهد و متخصص به منظور تصدی کرسی‌های استادی در رشته‌های علوم انسانی و رشته‌های تازه تأسیس؛
  6.  ترغیب دانشجویان مستعد و متعهد به منظور ورود به رشته‌های علوم انسانی.

در انتها متذکر می‌گردد که ایجاد هر گونه تغییر و تحول نیازمند غلبه بر میل به حفظ وضع موجود است. بنابراین، همراهی و مشارکت کلیه ذینفعان دانشگاهی اعم از اساتید و دانشجویان تمامی رشته‌های حوزه علوم انسانی در به سر انجام رسیدن تحول و ارتقای علوم انسانی نه تنها مهم بلکه ضروری است. لذا، با جلب نظر و مشارکت این قشر و ترویج «تحول و ارتقای علوم انسانی» به عنوان گفتمان نجات‌بخش و راهکار برون‌رفت حوزه علوم انسانی و به تبع آن کل جامعه دانشگاهی و علمی کشور از معضلات پیش روی آن، می‌توان امید داشت که روند اجرای آن تسریع یابد.

منابع:

  1. http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?id=27927&nt=4&year=1393&tid=1033
  2. http://farsi.khamenei.ir/others-note?id=10062 

کانال تلگرام

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت

Hekmat_ac@

 

مأموریت پژوهشکده

پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، سازمانی است یادگیرنده ،دانش بنیان، آینده نگر و منحصر به فرد در سطح کشور، ‌متکی به نیروی انسانی متعهد، جوان و بهره مند از دستاوردهای نوین علمی که از طریق شناسایی،‌ جذب، تربیت، شبکه سازی و نگهداشت نیروی انسانی و نیز توسعه و کاربردی نمودن دانش سیاستگذاری که در جهت کارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران سازماندهی شده است.
این پژوهشکده با التزام به مبانی حکمی و ارزشهای انقلاب اسلامی و اخلاق اسلامی و پایبند به منافع عامه، بهبود مستمر و توسعه دانش سیاستگذاری ایرانی- اسلامی را سرلوحه خویش قرارداده و از طریق ایده پردازی، کادرسازی، نهادسازی و با ایجاد ارتباطات موثر بامراکز اصلی سیاستگذاری پاسخگوی نیازهای سیاستگذاران بوده و در جهت تحقق آرمانهای انقلاب و نظام گام بر میدارد.

معرفی پژوهشکده

 پژوهشکده  سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط جمعی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با هدف اصلی کارآمدسازی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و حل مسأله تأسیس شده است

http://hekmatac.ir/images/1421587489_mail-32.pngاین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

http://hekmatac.ir/images/1421587498_phone-32.png021-66974328